The world ofJan van Doesborch

P.J.A. Franssen

No regular index

Since this book is not a regular book it also has no regular index. Instead it uses a quick index which can be accessed through the following icon which appears in the top left corner of every spread of this book.

quick index quick index active

Spine indicator

Another extra to this book is the spine indicator. It has a double function. Firstly it indicates your position in the book and secondly it functions as a quick scroll through the book.

spine indicator

Jan van Doesborch revisited

1.1 Jan van Doesborch revisited

In the almost 25 years after my PhD Tussen tekst en publiek the research on Jan van Doesborch continued. These last years I felt that it would be a good idea to update my PhD in a somewhat different form. This new version would have to be electronic and in English. For one part because the book industry in the sixteenth century had an international character, it was never a local or national business to begin with. And especially in the case of Jan van Doesborch it makes sense as he published in Dutch as well as in English, and a tiny bit in Latin. To understand his publishing activities and the meaning of his work it is necessary to look at his publisher’s list in its entirety, both the Dutch and the English part.

Van Doesborch printed a lot of interesting internationally well-known texts and for that reason Jan van Doesborch has since the nineteenth century attracted the attention from scholars in The Netherlands, Belgium, France and Germany and all the English speaking countries. The aim of this website is to give an overview of what having a printing business could mean in the sixteenth century and what Jan van Doesborch did to maintain his company for about thirty five years. Furthermore it would be satisfying if this website would actually become the centre of knowledge about the connections of Jan van Doesborch to the wider book industry of the 16th century. Links to other research will hopefully be an important part of this site.

A website is not a book and that is why I have chosen for a somewhat different, one could say topical, approach. Besides the more general information such as his biography and the description of what he actually printed and published, I will try to focus on themes which clear up his place in the history of book production like the re-use of texts and images; the nine worthies and his relationship with England.

The heart of the website is formed by descriptions of all texts Van Doesborch has, or is supposed to have, published. These are to be found under Publisher’s List and in the Appendix. At the moment most of the descriptions are based on my thesis of 1990 and still in Dutch. In the next years I will translate them and bring them – hopefully with your help – up to date.

Along with my overview of the texts published by Van Doesborch I will publish also all the woodcuts which in his texts occur. In 1894 Robert Proctor published a book on Jan van Doesborgh in which he offered a good description of the images in a lot of Jan van Doesborch’s publications. In the forthcoming years this list will be completed by a description of the images in the texts Proctor didn’t know or couldn’t lay his hand on.

References can be found in the Bibliography which will also contain the titles to which is referred in the descriptions of the texts in the Appendix.

At the moment there are still a lot of blank pages. In fact you could say that maybe apart from chapter 1,  2.1-2.6, 3.1, 3.7 and the appendix (apart from the first section mostly still in Dutch)  all the paragraphs need to be written or rewritten.  And even those who are ‘readable ‘are certainly not definitive.  Who was it who sang  ‘If  I only had time, only time…

There are a few other remarks to make. Within the text I use the terms publisher and printer mostly as synonyms. Of course they are not, but Jan van Doesborch certainly was both and it is mostly impossible in his case to divide these activities. Secondly I use print and edition as synonyms, which they aren’t. Thirdly I use the word ‘ list’ as a translation for the Dutch word ‘ fonds’ : all the works published by a publishing house.

Other goals of this website are to improve my English, to share knowledge with others. Please feel free to correct my English, help me with my translation or by sending updates, add information and to discuss viewpoints to make this website a true source of reliable information. E-mail me on This website will be under construction as long as there are people interested in book history.

Since I first started this website I found out that it is far to ambitious for me. Therefore I decided to change my strategy. I will focus on the appendix in which I will try to gather all illustrations from Van Doesborch-editions in order to make an overview for Van Doesborch like Ina Kok did for the fifteenth century: Ina Kok, Woodcuts of the Netherlands. Leiden 2013. 4 vol. Seperately I will publish on individual texts connected to Van Doesborch.


Piet Franssen


1.2 The life of Jan van Doesborch

His life
About the life of Jan van Doesborch little is known with certainty. The information given by the Dictionnaire  of Rouzet (1975, p. 56-57) gives a sketch of his life, but presents a lot of possibilities as facts. Her summary stays important because of the extensive literature review given[1]. Traditionally it is believed that Jan van Doesborch originates from Doesburg near Arnhem, but this is not certain and actually not very probable. Not only near Arnhem but also in the Rhine-area is a town called Duisburg:[2], furthermore a town with the same name is located near Leuven in Belgium. Actually, the most probable candidate is not a town but a neighbourhood of the Dutch town Ede-Wageningen also called Doesburg.[3] The fact that Jan van Doesborch moved to Utrecht around 1530/31 and took his residence at the same address as the Utrecht-based printer Jan Berntsz makes it probable that he actually derived from this township Doesburg which is only about twenty kilometre away from Utrecht and that he ‘went home’. Moreover, Pleij (2011, p. 232) even sees Berntsz. as the son in law of Van Doesborch.

In the archives we first meet Van Doesborch in 1508 when he enters the Antwerp guild of Saint Luke as a `verlichtere’ illuminator. This means that he was a professional illustrator, probably an expert in woodcutting[4]. In 1515 the exclusive right (octrooi) is given to him by the Council of Brabant to print new books in the land of Brabant and Overmaze (across the river Maas) `om te moigen printen nieuwe wercken in de landen van Brabant ende van Overmaze’, but he is obliged to show his editions to the priest of the parish of Our Blessed Mary and the city-authorities.[5] Although Van Doesborch is the first printer, that we know of, confronted with this obligation, we can assume that it is not exclusively directed to Van Doesborch. That Van Doesborch is a respected citizen of Antwerp is proven by some archival evidence. The first fact that dates from the 10th January 1516 (new date system 1517) says that Van Doesborch sells his building at the Achterstraat to a butcher called Aert van Breen.[6] Also on the 20th of march 1519*(new date system 1520) the second instance we see Van Doesborch appearing in the archives when `Jan van Dousborch boeckprintere oppidanus’ demands through the juridicial procureur Olivier Janssz van Kel two pounds great Flemish (‘ij pond groten vlaams’) from Mathijs Eelen, a bookseller in Middelburg `Mathijs Eelen boeckvercoopere tot Middelborch’ which he owes him because of some books, which is proved by a handwritten receipt of Mathijs (`ter saken van zekere boecken blykende by des selfs Mathijs hantgescrifte daer af sijnde quitandus’).[7] Here we find a clear proof of Jan van Doesborchs activity as a bookseller and maybe a first clue that, via Middelburg, Van Doesborchs books were send to England. In 1521 he – together with the bookbinder Jan Gast and the clothpainter Jan de Bruyne – becomes guardian (momboor / voogd) of `gheertruyden van breen aertsdochter’, the daughter of the man to whom he sold his house in 1517.[8] Somewhat earlier he also became guardian of the daughter of the former Frederick Guydenere ‘wijlen frederick guydenere’.[9] But Jan van Doesborch was not only active in the Low Countries. In 1523 his name appears as a taxpayer on the Subsidy Rolls, the tax rolls of the London parish of St. Martin in the Fields. From the description ‘De Johanne van Dwysborow, extraneo, pro xls per annum ijs’ it is obvious that he stayed in London at least long enough to start paying taxes. Hill-Zenk discusses this record thoroughly and assumes that Van Doesborch – if it was not anybody else with the same name – only had a very small business at that time.[10] Probably he lived somewhere near Saint Pauls church as this was an important street for foreign printers. Moreover, there is some circumstantial evidence that Jan van Doesborch knew London. In a Dutch text called Dat bedroch der vrouwen [Utrecht, Jan Berntsz. c. 1532] but already published earlier by Van Doesborch and translated in English as The deceyte of women, we find a story about a adulterous wife. After the story is told, the text states that the same thing happened in London in the short Southwark near the abbey of Saint Salvator (‘Dies ghelijcs is ooc gheschiet tot London in Engeland int corte zuytwerck by die abdie van Sint Salvators van eenen Lombaert ende eens coopmans wijf.’)[J3recto] Then the archives are silent for quiet a long time until he appears in the accounts of the Buurkerk in Utrecht. In 1536 he appears to have died and buried.[11] These are all the existing facts known about his live and death.

Where he lived
For more information about Van Doesborch we have to depend on the books he published. After 1501, and probably as soon as 1502, he took over the printing press and publishing house of the widow of Roland van den Dorpe. The last book she printed was from 1501, so she only worked for a year after the death of her husband, of whom we don’t know any publications dated later than 1500. It is very plausible that Jan van Doesborch already worked for Roland van den Dorpe and that he had learned the trade of him and that he actually was the most important person in the company at the time Roland van den Dorpe died. It can be assumed that the widow leaned very much on his expertise. Maybe he even took over the company after he married her.[12]

It is however clear that he, in any case, took over the inventory of Van den Dorpe. Not only does he use the same printing type, but he also uses in different forms the old device of Van den Dorpe.[13] Furthermore he makes reprints of some of the books which belonged to the list van Van den Dorpe and his own titles he abundantly illustrates with woodcuts from Van den Dorpe’s office.[14] On top of that comes the fact that Van Doesborch in the first years uses the same address as Van den Dorpe, who worked at ‘the iron ballance’ (`aen dyseren waghe’). The fact that he was able to run a printing company somewhat after 1500 and that he died in 1536 makes it credible that Van Doesborch must have been born between 1470-1480.

The colophons in his books offer another possibility to follow Van Doesborch. The books printed with the adress `aen dyseren waghe’ or in English `by the iron ballance’ must have been printed in the first part of his career. And this phase ends shortly after 1507. The building `aen dyseren waghe’ was situated in the north of Antwerp at the corner of the Lange Nieuwestraat and the St. Jacobsstraat. Shortly after 1507 the balance is moved and the adress’by the iron ballaunce’ would be very confusing.[15] At that moment Van Doesborch needed to choose another reference to his printing company and bookshop. Whether he actually moved or that he thought his company to be well established enough and just changed the address, we don’t know. However it is clear that Van Doesborch in december 1508 for Die reyse van Lissebone (NK 1800) uses a new printing device.[16] The first dated book he printed with a new address `dwellynge besyde the Camerporte’ is regrettably only of 1518: Frederyke of Jennen (NK 3904), but also Dat regiment der ghesontheyt (NK 4397) dated by Nijhoff-Kronenberg around 1510, already has a similar adress `op dye Lombaerde veste by die camerporte’.[17] So probably somewhere between 1508 and 1518 Van Doesborch did change his address or moved to another location, and probably the date is closer to 1508 than to 1518. In 1521 his address underwent some changes again. Van Jason ende Hercules (NK 3164 I) is printed `op dye lombaerde veste’, while Die historie van den stercken ridder Hercules (NK 3164 II) on the Lombards vestige in the Eagle [so Saint John] of the four Evangelists  (`op de Lombaerde veste in den Aren van die vier evangelisten’).[18] Probably the different versions of ‘the Lombards’ are the same address. The adjustment ‘near the camerporte’ is only to be found in the English editions of Frederyke of Jennen, Mary of Nemmegen (NK 3905) en Virgilius (NK 4052), where a more specific address would make little sense. Also Van Brabant die excellente cronike (NK 654-56) dated June 1530 is still printed `op die Lombaerde veste’. A more substantial change of location comes shortly after. Van Doesborch appears to have moved to Utrecht. Der vrouwen natuere ende complexie (NK 2184) from around 1531 is printed ‘ in the town of Utrecht near the Cathedral in the golden lion (`in de stadt van Utrecht bi den Doem in den gulden leeuwe’) the same address as the Utrecht printer Jan Berntsz uses around that time.

Van Doesborchs printer devices
During his life Van Doesborch made use of a limited number of devices by which his editions could be recognized and dated. Until 1508 he uses the two printing devices connected to the old publishing house of Roland van den Dorpe. Device 1 and border 4 from Tokens From: Proctor 1894, plate II Device 2 from Pape From: Proctor 1894, Plate III They depict the knight Roland, one of the important vassals of Charles the Great, who blows on his horn. It is clear that this device is used because of the similar first name. After those he only used two other devices, both depicting lady fortune. From 1508 onwards he uses the `Vrou Avontuere’-printer device.[19] Device 3A from Reyse From: Proctor 1894, plate III It is the depiction of the allegorical person ‘Adventure’ accompanied by ‘Good Luck’ and ‘Bad Luck’. This device is combined with the Greek phrase `Gnothochyauton’ (Gnauthiseauton) which according to the Den groten herbarius (NK 3145) from 1532 can be translated as `Nosce te ipsum Bekendt u selven’ which means ‘Know Yourself’. Device 3B surrounded with border 13 from Oorspronck From: Proctor 1894, plate IV Device 4. from Herbarius. From: Kronenberg 1936-37, p. 228 This printer device appears between 1508 en 1532 in different stages, so that it can be used as a guide for a relative date for the non-dated productions of Van Doesborch. The picture is inspired by the woodcut from the Dutch translation of La danse aux aveugles from Pierre Michault, Van den drie blinde danssen printed by Gheraert Leeu around 1482 in Gouda. Woodcut from: Van den drie blinde danssen, ed. Schuyt 1955, [p.37] In 1532 Van Doesborch starts to use an equivalent of the `Vrou Avontuere’-printing device. In the centre stands Fortune with her wheel of fortune and an arrow, while next to her ‘Good Luck’ throws money and on the other side ‘Bad Luck’ throws stones and bulbs. Kronenberg thinks that this new form of is a representation in Renaissance style of the Gothic `Vrou Avontuere’-device and she believes, based on later editions of the text, that this woodcut is first used for the Van Doesborch edition of Thuys der fortunen ende dat huys der doot (NK 1150) from 1518, of which the only surviving copy unfortunately lacks the titlepage.[20] After those he only used two other devices, both depicting lady fortune. She doesn’t explain why Van Doesborch, after that first publication in 1518, only started to use it again in 532 as his device. In my opinion it is more logical to assume that the old device was worn out through the years and could not be used anymore, or even wasn’t in the possession of Van Doesborch anymore. I think this makes sense because the theme of the device didn’t change itself. Van Doesborch thus did not seem tired of the theme, only unable to use his old device. All in all, it shows that life as an adventure was a theme which appealed to Van Doesborch very much. Something we will encounter again later in his publications.

The List of Jan van Doesborch

2.1 Publishers list I

Publishers list of Jan van Doesborch according to NK 1923-1971 (Franssen 1990, [15-16])

Between 1923 and 1971 Wouter Nijhoff in cooperation with Maria Kronenberg published their Nederlandsche Bibliographie 1500-1540. This bibliography covers the whole active publishing career of Jan van Doesborch. So all the texts he printed and published are described in their Bibliography. In the forthcoming paragraphs and chapters this list will be discussed and finally in chapter 3.7 a new list will be presented.

  • (after 1501). Joh. Paltz, De conception beata virginis. 8°. 1671.
  • 1504. Historie van Buevijne van Austoen. 2°. 1085.
  • (c. 1504?). Legenda virginis et martyris Dympne. 4°. 4252.
  • (z.j.? c. 1505) Vijfthien vreesselijke tekenen. 4°. 1975.
  • (c. 1505?). The fifteen tokens. 4°. 2047.
  • (c. 1506?). Van Pape Jans landen. 4°. 1675.
  • (z.j.? c. 1507?). (John Stanbridge? Short Latin grammar in English). 4°. 4282.
  • (c. 1507?). (Americus Vespuccius), Van der nieuwer werelt. 4°. 2154.
  • 1508 Dec. Die reyse van Lissebone. 4°. 1800.
  • (c. 1509?). Long accidence. 4°. 1.
  • (c. 1510?). (John Stanbridge?), Os, facies, mentum. 4°. 1656.
  • (c. 1510?). Dat Regiment der ghesontheyt. 4°. 4397.
  • (z.j.? c. 1510-1515?). Distructie van Troyen. 2°. 4137.
  • (z.j.? c. 1510-1515?). *Gest of Robyn Hode. 4°. 3080.
  • 1512 Oct. Die (…) cronijke van Brabant, Hollant, Seelant, Vlaenderen. 2°. 652.
  • (1515). *Gasp. Laet de Borchloeni, Pronosticacion of the yere 1516. 4°. 1303.
  • (c.,.1515?). Short accidence. 4°. 2.
  • (z.j.? c. 1515?). Aeneas Sylvius, (History of Eurealus and Lucresia). 4°. 2240.
  • (z.j.? c. 1515?). Van den ghedinghe tusschen eenen coopman ende eenen jode. 4°. 3063
  • (z.j.? c. 1515-1520?). *(Historie van den ridder mester swane). 4°. 3172.
  • 1516 begining July. Van Venusjanckers ende haer bedrijven (Tghevecht van minnen). 4°. 2115
  • 1517 Mei. Den oorspronck onser salicheyt. 2°. 1628.
  • (1517 after Nov.). Causes that be proponed … in a consultacyon of a journey to be made … agaynst the Turkes. 4°. 0279.
  • (z.j.? c. 1517). (Van Floris ende Blancefleur). 4°. 3160.
  • 1518 7 Febr. Thuys der fortunen ende dat huys der doot. 4°. 1150.
  • 1518. Die ( … ) cronyke van Brabant, Vlaenderen, Hollant, Zeelant. 2°. 653.
  • 1518. Story of Lorde Frederyke of Jennen. 4°. 3904.
  • (1518). Barth. de Clereville, Copye of the letter etc. 4°. 2677.
  • (1518?). Of the lyfe of Virgilius and of his deth, etc. 4°. 4052.
  • (c. 1518?). Story of Mary of Nemmegen. 4°. 3905.
  • (z.j.? c. 1518-1519?). Die bibele int Corte. 4°. 4424.
  • (c. 1519?). (Howleglas). 4°. 1144.
  • 1520 5 Mei. Der dieren palleys. 2°. 1667.
  • (c. 1520). De mondo novo et figura noni praecepti. 1o. 3541.
  • (z.j.? c. 1520?). *(Gedicht tot lof van het vroeg trouwen). 4°. 3059.
  • (c. 1520?) Of the newe landes, etc. 4°. 1311.
  • (after 1520). The wonderfulle shape. 2°. 1901.
  • (z.j.? after 1520?). (The parson of Kalenborowe). 4°. 3676.
  • 1520-1521. *Rich. Arnold, Chronicle or customs of London. *051.
  • 1521 8 Nov.-12 Dec. Historien van Jason ende van Hercules. 2°. 3164.
  • 1522 1 April. Warachtighe pronosticatie ende prophecien … totten jare 1524. 4°. 4452.
  • 1524. *(Gasp. Laet de Borchloen?), Pronosticatie voor (1524 of 1525?). *01327.
  • 1528 25 Juni. Der .ix. quaesten warachtighe historien. 4°. 1774.
  • 1528 10 Juli. (Colijn Caillieu), Tdal sonder wederkeeren. 4°. 1519.
  • (c. 1529?). Refreynen. langw. 4°. 1784.
  • 1530 Juni. Van Brabant die excellente cronike. 2°. 654. 1530 Juni.
  • a Van Brabant die excellente cronike. 2°. 655. 1530 Juni.
  • b Van Brabant die excellente cronike. 2°. 656.
  • 1530 Juni. (Cornelius Aurelius), Cronycke van Hollandt, Zeeland, ende Vrieslant,
  • Continuation-1530. 2o. 614.II.
  • (c. 1530?). *Dialoges of creaturen moralysed. 4°. 2774.
  • *Joh. Holt, Lac puerorum. *0634
  • *Kamintus episc. Arusiensis, A boke on the pestilence. 4°. 1261.
  • *On the pestilence. *0970.
  • *Valuacion of golde and silver. 8°. *01193
  • *Valuacyon of golde and sylver of 1499. 8°. 2105.


  • (end of 1531). Der vrouwen natuere ende complexie. 4°. 2184.
  • 1532 18 Jan. Den groten herbarius. 2°. 3145.

a = voor Michiel Hillen van Hoochstraten te Antwerpen b = voor Henrick Peetersen van Middelburch te Antwerpen c = te koop op S. Paul’s churchyard te Londen.

* = Text  doubtfull

2.2 What Jan van Doesborch didn’t print


If we look at the uncertain editions which are attributed to Van Doesborch, we see that already Nijhoff-Kronenberg (NK III.3, p. ) claim that they were not pubished by Van Doesborch or that they even didn’t exist. For only biblographical reasons they did put them in a Loss and Gain-list (Winst en Verlies). It concerns the following titles:

NK 051 *Richard Arnold, Chronicle or customs of London. Antwerpen, Jan van Doesborch, 1520-1521 .
NK 01327 *(Gasp. Laet de Borchloen?), Pronosticatie voor (1524 of 1525?).
NK 0970 *On the pestilence
NK 01193 *Valuacion of golde and silver. Translated into English by Lawrence Andrewe. Antwerpen, (Jan van Doesborch?) .

Furthermore the NSTC has proved that NK 0634 actually is *Johannes Holt, Lac puerorum instead of what Nijhoff-Kronenberg wrote: John Stanbridge’s, Short Latin grammar in English. The title has thus to be changed.

But there are other doubtful cases of texts / editions attributed to the press of Van Doesborch. The arguments are based on the use of the printing material: printing types, borders, initials and woodcuts. Besides that the use of English is an important aspect. Actually in some cases this is given as the only reason for attributing the edition to the press of Van Doesborch, as if he were the only printer who published popular texts in English.

It is good to look at an interesting case.In 1894 Proctor was very explicit about the question whether Arnold’s Chronicle had to be excluded from the list of Jan van Doesborch. On page 15 he gives five arguments: ‘In conclusion, it is necessary to mention the reasons which have led me to exclude the so-called Arnold’s Chronicle, which is usually attributed to J. van Doesborgh. There can be little doubt that the attribution is an error. In the first place the date is very suspicious. The last events mentioned in the text are the death of Prince Arthur (12 April, 1502) and the election of sheriffs for the year 19 Henry VII. It is not likely, therefore, that it was printed later than 1503; but the Oorspronck of 1517 is the earliest dated folio printed by J. van Doesborgh. Secondly, the style of printing is different from what we know of J. van Doesborgh’s method. The identity of the large type proves nothing, as it is universal: the difference of the small type used in the marginalia from that used by J. van Doesborgh is a strong argument. The three-line and larger initials are in no case identical with any found in books by our printer, although the smaller initials seem in some instances to correspond with those in the Fifteen Tokens. Leaf-numbering, again, is found in this book, never in any of J. van Doesborgh’s productions, and the presence of several eights in the signatures differs from his practice of making up his folio book in fours and sixes only. Marginalia are here used, but never in any book printed by J. van Doesborgh. The small type used for these marginalia resembles that commonly employed by Govaert Back. It is noticeable that an almanack for 1507 in the Bagford Collection is printed with two types apparently identical with those of Arnold’s Chronicle. This almanack was printed by Adriaen van Berghen, who set up his press in or about the year 1500. An undated edition of Holt’s Lac puerorum, in the colophon of which his name appears as ‘Adriaen of Barrouwe’ shews that he also was a printer of English books.’

The first argument of Proctor is not valid anymore since Jan van Doesborch printed his Buevijne van Austoen in 1504 in folio. The second argument could be valid but there are several books were van Doesborch uses different types only once. The third – initial on A2r. is the same as the one used in Van den vijfthien vresselijcke tekenen from about the same year. Initial from Vijftien Tekenen Not known to Proctor and not present in the English translation. The fourth and fifth argument seem – as I see it – still valid, but it has to be seen whether they are actually still true and meaningful. There is not yet an overview of all the types Van Doesborch used. In 1923 Kronenberg observed in het edition of the Novo Mondo from around # that he used a smaller type at the end of the text, not known before.[1]
Proctor however doesn’t pay attention to the content. On folio 145 to 171 there are found close together short treatises which partly also re-occur in texts of Van Doesborch: ‘The vij. aegesse of the worlde, from Adam forewarde’ ,‘The vij. aeges of man lyvinge in the worlde’, ‘The copye of a letter sent out of the land of Messye into the lande of Garnada, before the conquest thereof’ ,’The copye of e letter sende from the Sowdan of Babelone untoo the Pope of Rome’, ‘ The orasion of the massangere to the Pope’, ‘The crafte of graffyng and plantyng of tryes, and alteryng of frutis, as well in colour as in taste’, ‘A treatyse of the iiij. elementes and iiij. seasons of the yere, whiche they be, and of what nature, and of the canykeler days’.[2]

Of course it is no decisive proof that the text actually was printed by Van Doesborch, but the rejection of Proctor sounds certainly somewhat less convincing. Partly because of the use of the initial, but mostly because of the content of Arnolds Chronicle.[3] Re-use of texts seems to be one of the characteristics of the strategy of the Van Doesborch company to succeed as we shall see.

For the attribution of NK 3080 A gest of Robyn Hode (NSTC 13689.5) and NK 2240 Aeneas Sylvius Piccolomini (Pius II), History of Euryalus and Lucresia (NSTC 19969.8; NK 2240) Proctor and Nijhoff-Kronenberg have no other motives than the fact that the text has been printed in type Lettersnijder M75/98. An argument that is also the main reason why Proctor attributes NK 1144 Howleglas and NK 1261 *Kamintus episc. Arusiensis, A boke on the pestilence to Van Doesborch.[4]
[to be continued]

I think that for none of the mentioned texts there is sufficient proof. NK follow the attribution of Proctor but according to NK 3080 they write ‘ Although the attribution made by Proctor to Jan van Doesborch seems very plausible to us, we do not dare to give any certainty because the type Lettersnijder M 75/98 is very common. `Hoewel de toeschrijving van Proctor aan Jan van Doesborch ons waarschijnlijk voorkomt, durven wij bij de zeer algemeene Lettersnijdertype M75/98 geen zekerheid geven.’ This hesitation could have something to do with the publication of W. Nijhoffs L’art typographique in the years 1926-35 (NAT). Nijhoff showed that not less then 42 of the 80 printers mentioned in the book between 1500 and 1540 have made use of this printing type.[5] Later – in relationship to the publication of a facsimile-edition of A gest of Robyn Hode, Kronenberg again states that a new research didn’t give any certainty according to the attribution: `Een hernieuwd onderzoek heeft me evenals vroeger slechts de waarschijnlijkheid, doch geen zekerheid gegeven, dat het een druk van Jan van Doesborch is’.[5] J.C.T. Oates has proven that NK 3080 actually is a reprint of an edition of the English printer Robert Pynson. Isn’t it likely that this printer also owned this particular printing type?
Besides the printing type I would like to bring two other topics into the discussion. One concerns the use of woodcuts and secondly Van Doesborch’s  behavior towards the English market and the so called simultaneous productions.
I will illustrate this on NK NK 2240 Aeneas Sylvius Piccolomini (Pius II), History of Eurealus and Lucresia (NSTC 19969.8; NK 2240). One of the characteristics of Jan van Doesborch is that he normally abundantly puts illustrations into his text, also where it concerns reprints. A clear example of this is his edition of the Regimen Sanitatis, Regiment der Gesontheyt(NK 4397). A second characteristic is that he re-uses these illustrations in later texts. Only rarely he has made use of woodcuts especially created for the text. Fortunately the first fragment of the history of History of Eurealus & Lucresia contains some illustrations. woordcuts 1-4 from Euryalus and Lucretia Although these woodcuts don’t reappear in other texts of Van Doesborch there is something familiar to them. Three out of four have a characteristic flour pattern of black and white tiles also appearing in for instance in The Fifteen tokens and Die distructie van Troyen. But, for as I can judge at this moment these tiles are used for the first time by Gheraert Leeu and later by Govert Bac, Govert van Ghemen and Roland van den Dorpe.[6] Initial from Vijftien Tekenen


Furthermore the question is whether it is likely that Jan van Doesborch should publish a text which only did survive in Latin editions from the fifteenth century, where of no Dutch translations from the fifteenth of sixteenth century have survived and probably never existed?  Kruyskamp assumes that a Dutch text did exist because of the fact the the names Euryalus and Lucretia frequently appear in the Refreinen printed by Jan van Doesborch and also in Refreinenbundel Van Stijevoort. (NK 013) The English translation however – based on the fragment of the  text – could be a translation out of  the Dutch.[6]

That Van Doesborch arouns 1512 published  A boke of the pestilence (NK 1261) is quite unlikely. This book attributed to the bishop of  Westeraes, Benedictus Kanuti has been printed many times in Latin in the fifteenth century. Besides that there exist five other editions. three of them are printed around  1485 by William de Machlinia in London. The fourth and the fifth edition were published by Wynkyn de Worde around 1509 and 1511. The edition ‘Van Doesborch however doesn’t follow the editions of De Worde but those of  William de Machlinia. By this fact is the attribution to Van Doesborch and the date very  much undermined.

P. Honegger stelt dat de Engelse, Nederlandse en Franse uitga¬ven van Ulenspie¬gel uit de zestiende eeuw teruggaan op een Hoog¬duitse uitgave die in 1510/11 door Johan Grüninger te Straats¬burg is gedrukt en waarvan vrij onlangs twee fragmenten zijn ontdekt. Onder meer omdat deze uitgaven in tegenstelling tot de Grüninger¬druk slechts 52 van de 95 verhalen bevatten, rekent Honegger ze tot één groep. Hij stelt verder dat de fragmentarisch overgele¬verde Engels¬talige uitgave van Jan van Does¬borch, evenals de oudst over¬gelever¬de Nederlandstalige Uilenspie¬geluitgave, die tussen 1525 en 1546 is gedrukt door Michiel Hillen van Hooch¬straten in Antwer¬pen, terug¬gaan op een niet-overgele¬verde Neder¬landstalige uitgave.
Dat er een oudere uitgave heeft bestaan, blijkt uit het feit dat de Engelstalige druk van Jan van Doesborch en jongere Engelse en Neder¬landse uitgaven veelvuldig lezin¬gen hebben die beter bij de tekst van Grüninger aansluiten. Bovendien zijn de hout¬sneden, met name in de uitgave van Jan II van Ghelen uit 1580 , getrouwere kopieën van de houtsneden van de Grüningerdruk dan die in de uitga¬ve van Michiel Hillen van Hoochstraten . Een argument om Jan van Doesborch als drukker van deze niet-overge¬le¬verde Uilenspiegel¬uitga¬ve te zien, ligt in het feit dat in enige vroege drukken uit zijn fonds secundair gebruik¬te Uilen¬spie¬gel¬houtsneden voorkomen. Zo bevat Tghevecht van minnen uit 1516 de linkerhelft van de hout¬snede die oorspron¬kelijk bij het verhaal `Hoe ulespieghel de selver weerdinnen op een tijt seyde hoe dat ulespieghel op een rat lach’ hoort , terwijl in Fredery¬ke of Jennen uit 1518 de linker¬helft van de hout¬snede behorend bij het verhaal `Hoe Ulespieg¬hel antwoorde eenen man die nae den wech vraghede.’ voorkomt; een verhaal dat trou¬wens een van de schaarse toevoegingen ten opzichte van de Grüningerdruk vormt . Daar¬naast bevat onder andere ook de door Jan van Doesborch gedrukte refreinen¬bun¬del secundair gebruikte Uilenspie¬gelhoutsne¬den .
Van Doesborch is echter vermoedelijk niet de drukker van het Howleglas-fragment van de Engelse Uilenspie¬geltekst. De toeschrijving aan zijn fonds is gebaseerd op het feit dat Van Doesborch in Antwer¬pen Engelse tek¬sten heeft gedrukt, de tekst zo goed binnen het fonds van Van Doesborch past en het lettertype Lettersnijder M 75/98 van N¬eder¬landse origine is. Een ander, belangrijker argument is dat de randen die de enige illustratie van het fragment omgeven ook in andere drukken uit Van Doesborchs fonds voorkomen . Tegen de toeschrijving aan Van Does¬borch spreekt in de eerste plaats de geringe detaille¬ring van de enige illustr¬atie die in het frag¬ment voor¬komt . Dit is opval¬lend, want Van Doesborch wordt immers in 1508 niet als drukker, maar als illu¬stra¬tor ingeschre¬ven in het Antwerp¬se Sint Lucasg¬ilde. Het is bekend dat houtsneden tot in de perfec¬tie geko¬pieerd kunnen worden, zodat we er reke¬ning mee moeten houden dat dit ook herhaal¬delijk gebeurde. De Engelse boekdrukkers besteden in deze tijd nog weinig aandacht aan de kwaliteit van hun illustraties en hiervan getuigt ook deze houtsnede. Daarnaast maakt Honegger melding van een jongere Engelse druk, die in navolging van de Straatsburgse drukken van Grüninger een aantal betere lezingen kent ten opzichte van de andere Engelse drukken en de overgeleverde Nederlandse en Franse vertalingen . Hoewel ik het zeer waarschijnlijk acht dat Van Doesborch de Uilenspiegeltekst als Nederlands Engelse dubbelproduktie op de markt heeft gebracht, is het overgeleverde fragment waarschijnlijk niet afkomstig uit de werkplaats van Van Doesborch.
De toeschrijving van het fragment van de Engelse vertaling van De duobus amanti¬bus Eurialo et Lucresia van Aeneas Silvius Piccolomini, The History of Eurealus and Lucresia is – behalve op het lettertype – gebaseerd op het feit dat de namen Eurealus en Lucretia zo vaak voorkomen in de door Van Doesborch gedrukte refreinenbundel. Op grond daarvan veronderstelt Kruyskamp het bestaan van een Nederlandse druk van de tekst . Ook de passage van Vives uit 1524, waarin hij titels noemt van veel gele¬zen teksten in de volkstalen – echter niet specifiek het Nederlands – heeft men als een aanwijzing voor het bestaan van zo’n druk gezien . Getuige de vijf Latijnse drukken uit de Nederlanden en de talrijke Franse en Duitse drukken moet de tekst in de Neder¬landen heel bekend zijn geweest . Tegen de veronderstelling van Kruyskamp spreekt echter dat ook in de rest van de zestiende eeuw geen spoor van enige Nederlandstalige druk te vinden is. Bovendien komen de houtsneden uit het Londense fragment van de Engelse druk – dat niet aan Proctor en Nijhoff-Kronenberg bekend was – voor zover mij bekend, verder nergens in het fonds van Van Doesborch voor . Het frequent voorko¬men van de namen Eurealus en Lucretia in de refreinenbundel vormt wellicht een aanwijzing voor de band die humanisten met de rederijkerskamers hadden.
Ook de toeschrijving van NK 2774 Dialoges of creatures moralysed aan het fonds van Van Doesborch is problematisch. Het is een vertaling van de Dialoges Creatura¬rum, een werk dat in vele Latijnse en enige Nederlandse drukken uit vooral de vijf¬tiende eeuw is overgeleverd . De Engelse tekst is gebaseerd op een van de Latijnse uitgaven. Door Sayle en de STC wordt de druk toegeschreven aan Martin de Key¬ser, maar de NSTC wijst in navolging van Nijhoff-Kronenberg Jan van Doesborch als de drukker aan. Hierbij sluiten zich ook Kratzmann en Gee in hun recente editie van de tekst aan . Voor Van Doesborch pleit zoals Nijhoff-Kronenberg zegt, de omstandig¬heid dat beide soorten initialen (groteske en met ranken), verscheidene randen en een houtsnede (NAT.VII.19) ook voorkomen in andere uitgaven van Van Doesborch. Een zwaarwegend argument tegen Van Doesborch is echter dat de tekst met een lettertype is gedrukt dat wel gebruikt is door Martin de Keyser, – namelijk in NK 2482 The prophete Isaye uit 1531 – maar niet door Van Doesborch.
Tegen Van Doesborch als drukker van deze tekst spreekt niet alleen het gebruikte lettertype, maar ook de omvang van de tekst in combinatie met het formaat, de bron en de datering rond 1530. Het is zeer waarschijnlijk dat met zijn verhuizing naar Utrecht een deel van zijn materiaal in andere handen is overgegaan. Martin de Keyser kan langs deze weg in het bezit van typografisch materiaal van Van Doesborch zijn gekomen. Van Doesborch zou een tekst met een dergelijke omvang nooit in kwarto, maar altijd in folio hebben gedrukt en de vertaling zou in principe op een van de Nederlandstalige drukken zijn gebaseerd. De toeschrijving aan de drukker Martin de Keyser verdient zeker ook gezien het feit dat hij tussen c. 1530 en 1535 liefst dertien Engelstalige teksten drukt, de voorkeur.


[i].Het totaal van overgeleverde exemplaren is hoofd­zakelijk gebaseerd op NK en de aan­vul­lingen die de conservator van de Koninklijke Biblio­theek de heer Van Thienen verza­melt en die eertijds als supple­ment bij NK zullen worden gepubli­ceerd. Daarnaast geeft Tilmans 1988, p. 167-68 een nieuwe inventa­risatie van de overgele­ver­de exem­plaren van NK 613 en tevens van 614 I en 614 II.

2.3 New texts on the list

After 1990 the information on several texts increased and due to that cause some texts can be added to the list of Jan van Doesborch while a text which I assumed not to be published by Van Doesborch returns on the list again.

Den rechten wech nae t’Gasthuys
Another book can be added to the list of books printed and published by Van Doesborch. About ten years ago Prof. dr. Herman Brinkman sent me a letter in which he drew my attention to the booklist of Charles II, count of Lelaing, from 1541. In this list it is stated that he possessed a copy of the following book: `Droicte voye à l’hopital en flameng imprimé à Anvers par Jan Doesborch.’ It seems obvious that this is a Dutch translation of Robert de Balsac’s Le grant chemin de hospital.[1]

Complaint to be married late
In 1990 I decided that there were too few arguments to keep NK 3059 ‘Gedicht tot lof van vroeg trouwen’ (poem to praise the early marriage) on the list and I didn’t include it.  After reading an article by Dr. Rob Resoort I can only conclude that that was a mistake.[2] Resoort shows very clearly that the text actually is a complaint about having married to late and that there are some remarkable similarities in presentation with Tghevecht van Minnen and Ghedinghe tusschen eenen coopman ende eenen jode both certainly printed by Jan van Doesborch and furthermore also Van den .X. Esels, presumably also printed by Van Doesborch.

As Resoort shows, the text was originally written in French by Pierre Gringore as Complainte de trop tard marie (Paris, (Pierre le Dru?), 1 October 1505). It was translated to English by Robert Copland as Here begynneth the complaynte of them that ben to late marryed, and printed by Wynkyn the Worde, at least once around 1505. The date of another edition is unknown. Resoort states correctly that the whereabouts of this text once again show the existence of an international book market. Publishers in this time show a clear preference for translating foreign texts already printed above written manuscripts in their own language. It is also obvious that these texts were adapted to the new environment.

Another interesting question that can be raised, is what the relationship between Wynkyn de Worde, Robert Copland and Jan van Doesborch was. Van Doesborch published several translations of texts edited earlier by De Worde and, for instance the text of Robert de Balsac Le grant chemin de lospital was also translated by Robert Copland. In the future I intend to deal further with this topic.

[Profetie Titurtijnse sibille. Antwerpen, Jan van Does­borch, (c. 1521-22)].

Cornelis Gemma refers in his  De naturae divinis characterismis from 1575 to a Dutch / latin edition of a prophecy of the Tiburtine sibil that was found in Switserland around 1520.The text was according to Gemma published by Jan van Doesborch in Latin with a rather bad translation in Dutch: `Impressum legimus Antwer­piae in moe­ni­bus foenera­toriis sub insigni Aquilae aut 4 Evangel. typographo Ioh. Dous­borch cum gratia et privile­gio: sed huic sunjunxerat translatum non ita feliciter in teutoni­cam linguam.noot=3]

Gemma gives a summary of the text which deals with the coming of the ‘ Last Emperour’.[4]

Serious doubts

The way Hill-Zenk 2010 handles the discussion related to Howleglas is a good example of how far the discussion has come. From her summary it is clear that all arguments have a limited value and that the same data can be interpreted in different ways. Since all reseachers agree that popular fiction had bad chances to survive, at last you only can conclude that there is no certainty to be found whether Van Doesborch or another printer produced the existing English fragment of Howleglas and whether it was printed in 1519. As Hill-Zenk puts it: the appearance of a used Howleglas-woodcut in Thgevecht van Minnen of 1516 only proves that there has been an older Howleglas in some language. High-German, Low-German, Dutch, English or French nobody can tell, since – except for the woodcut – nothing of this edition has survived.[5] This is certainly a very save way to avoid speculations and it is a solution in which the limited use of the available evidence is accepted. On the other hand we know for certain that the fragment cannot be the first English edition of the Howleglas-text.[6]

According to Koppitz books have more chance to survive the bigger and the more luxurous they are. Small and thin books have less chance to survive. Also Latin, Greek or books in Hebrew have relatively more chance to become part of a library. ‘ Very bad’ is according to Koppitz the chance of surviving of popular literature for a a public of citizens because literature can get out of date, and because the booklets are small and thin, are usually made with inferior paper and therefore can be literary read to pieces.[7]Books printed by Van Doesborch fall frequently in this category.

If we look at the list of Van Doesborch and the titles that have survived in one or more copies, it is clear that Koppitz opinion is right. Van Doesborch only prints one book in plano, and only one copy has survived. Also only one copy of the oblong text Refreinen survives. Thirteen of his books are printed in folio and of these 86 copies in total have survived, so an average between six and seven. Of the 35 books he printed in quarto only 57 copies or even fragments have survived. This means an average of less than two. Only three have been printed in octavo and only four copies did survive of this category. It is an interesting fact that from the books in folio of which only one copy each has survived it concerns fictional and historical texts with a fictional aspect: Die Historie van Buevijne van Austoen, Die distructie van Troyen and Van Jason ende Hercules. It seems obvious that form and content are major factors in the survival proces. Van Doesborch with his list of predominantly fictional and artes texts in Dutch and English and small sizes is probably one of the worst represented printers/publishers in the bibliography of Nijhoff-Kronenberg.[8]

The major question thus to be answered is whether what has survived, relates in some way to what once existed. To put it more clearly. Is the list of existing texts and copies of Van Doesborch characteristic for him or must we assume and it is also reasonable to think that he also did print for instance much more texts in Latin or in the field of Law? Or that other printers also printed a lot of prose romances since they were part of the publishing strategy of all printers? It is certainly impossible to say since there is no possibility to proof otherwise. We know that much disappeared without leaving a trace and we also think to know that books in folio with plates / woodcuts or on religion had a better chance to come into a private library or a cloister than small books on devotion or literature had.

It is clear that there are no certainties, but I am convinced that the character of the publisher’s list of Jan van Doesborch has a relation with what he actually printed, because it differs so much from other printers and because other printers have their own characteristics also. A third and major argument lies in the ‘fact’ that printers/publishers realised very quickly that they couldn’t rely on authorities or educational institutions, but needed to try to find a market for them own. At least by 1480 the situation had stabilized and publishers became to understand the basics of marketing communication.

In the next paragraphs we will look into inter possibilities to reconstruct the list of Jan van Doesborch.


2.4 Jan van Doesborch and Roland van den Dorpe


As said before Jan van Doesborch took over the printing enterprise from the widow of Roland van den Dorpe.  Between 1496 and 1501 Van den Dorpe and his wife printed the following texts according to especially Kok 2013 and NK.

  • Ailly, Pierre d’Thoofkijn van devotien. Antwerpen, Roland van den Dorpe, 16 April 1496 Inv. 380; ISTC ia00478300[1]
  • Ganck die Jesus ghinck metten cruce. Antwerpen, Roland van den Dorpe, 1496-1500. Inv. 382; ISTC ig00066750[2]
  • Cronike van Brabant. Antwerpen, Rolandvan den Dorpe, 1497 Inv. 381; ISTC ic00475000 [3]
  • Die distructie van Troyen.Antwerpen, Roland van den Dorpe, 1496 Inv 383; ISTC  ih00281000[4]
  • Een geestelijke oefening hoe men dat kindeken Jesus zal bezoeken. Antwerpen, Roland van den Dorpe, 1497-1500 Inv. 384; ISTC io00029450 [5]
  • Vocabulair pour aprendre romain et flameng. Vocabulaer om te leerne walsch ende vlaemsch. Antwerpen, Roland van den van den Dorpe, [1496] Inv. 385; NK 4070; ISTC iv00314500[6]
  • Seer minnelijke woerden die Jesus had met sijn gebenedijde moeder. Antwerpen, Roland van den Dorpe, 1497-1500. Inv. 386; ISTC  iw00070450[7]
  • Van nijeuvont, loosheit ende practike, hoe sij vrou lortse verheffen. Antwerpen, Roland van den Dorpe, 1497-1501 Inv. 388; ISTC in00280000[8]
  • Muntplacaat, 25.12.1499 Antwerpen, Roland van den Dorpe, 1499 Inv 389; ISTC[9]
  • Vormen ende gelijkenissen van den penningen van goud ende zilver. 25 Dec. 1499 Antwerpen, Roland van den Dorpe, 1499-1500. Inv 387 / NK 4074; ISTC iv00370500[10]
  • Herp, Hendrik, Dits die groote ende nieuwe spieghel der volcomenheit. Ende is een zeer devoet ende profitelike materie beide voer gheesttelijc ende we… Antwerpen, wid. Roland van den Dorpe, 1501.  NK 1062.
  • Merswin, Rulman, Een seer salich orbaerlijc boecxken geheten vander ix velden dat is van ix manieren oft staten van duegdelijken menschen. Antwerpen, wid. Roelant van den Dorpe, 1501.  NK 1516.

According to the USTC Van den Dorpe printed 14 texts and his list can be characterized as follows. The texts were all printed in Antwerp, twelve in Dutch and two in French; six on Religion, 3 on Economics; two dictionaries; two on History and Chronicles and and one within the category Philosophy and Morality. Six texts were printed in octavo; 4 in kwarto; two in folio and one was a pinted in plano, a broadsheet.[11] Van Doesborch not only took over the printing material including his device, but also his woodcuts (for instance in Buevijne van Austoen). He furthermore reprinted the Cronike van Brabant and Die distructie van Troyen. It is likely that he printed also the translation of Vormen ende gelijkenissen van den penningen van goud ende zilver.

[to be continued]

2.5 Jan van Doesborch and Jan Berntsz

At the end of 1530 or early in 1531, after a period of almost thirty years in which he had lived and worked in Antwerp, Jan van Doesborch uprooted himself and moved northwards to Utrecht. This was no mean move for a man who must by then have been all of 50. In Utrecht he proceeded to print at least two more texts Der vrouwen natuere ende complexie (c.1531; NK 2184) and Den groten herbarius (1532; NK 3145) after which he disappears from sight, except for a statement of account from the Buurkerk in Utrecht from which it is clear that he was buried there in 1536. So for about six years he lived and maybe worked in Utrecht.
From van Doesborch’s edition of Der vrouwen natuere ende complexie we know that he settled at the same address as Berntsz, for the colophon reads: ‘Gheprent bi Ian van Doesborch in de stadt van Utrecht biden Doem in den gulden leeuwe’ (Printed by Jan van Doesborch in the city of Utrecht by the cathedral at the golden lion’(F4v.). This address also appears in, among other places, Thuysder fortunen ende dat huys der doot (NK 1151), a text that Jan Berntsz printed in September 1531, though Berntsz refers to his printing shop as ‘on the corner under St. Martin’s tower at the golden lion’ (O8v.).
Van Doesborch’s last dated text to be printed in Antwerp, the Cronijcke van Brabant (NK 654-6), dates from June 1530. The first part of the text is a fairly close reprint of the one that he had also printed in 1512 and 1518 (NK 652/3), the original edition of which (CA 508) had been published in about 1497-8 by Roland van den Dorpe.The second part of the Cronijcke van Brabant is a sequel to the earlier editions and relates the events that took place in the kingdom of Charles V between 1517 and 1530.
There is something very remarkable about the Cronijcke van Brabant. Not only is it Jan van Doesborch’s last dated Antwerp edition, there are also three distinct impressions of the text, the differences between which appear on the title-page. The text and the type-matter are identical, but the title-page of NK 655 bears the following addition: ‘Dese boecken vint men te cope tot Michiel van Hoochstraten inden rape’ (These books are to be found for sale at MvH at the turnip’), whereas on the title-page of NK 656 we read: ‘Dese boecken vint men te cope tot Henrijck Petersz. in den mol’ (These books are to be found for sale at HP at the mole). We are witness here to a remarkable fact of Jan van Doesborch’s output, for in all the years in which he was active in Antwerp there is nothing to show that he ever produced editions in collaboration with other printers/booksellers. Examination of some title-pages of NK 654, 655 and 656 reveals that the additions were made later and that to make them the type matter that of the title-page only was opened up. Whether this was a joint venture designed to spread the financial risk of the edition or whether the splitting of the edition was unplanned it is now impossible to say, but the apparent coincidence is naturally striking.  A possibility is of course that Van Doesborch suddenly had to quit being a printer/publisher, because of for instance illness and that he actually sold his copies to the other publishers. Against this speaks that he continued printing and publishing in Utrecht.

On the face of it the most natural reason for van Doesborch’s departure from Antwerp is that he was pessimistic about the prospects for a flourishing printing house there. With the growth in the population and commercial life of the city the number of printers and the volume of their output had increased greatly in the course of the sixteenth century. Between 1500 and 1540 more books were printed in Antwerp than in all the other towns of the Low Countries put together, and after 1525 in particular Antwerp took over from Deventer as the premier Netherlandish printing centre.[1] Clearly it was apparent to many in the printing fraternity that Antwerp’s central position and its good communications in all directions were very good for trade, and the presence of an important home market in one of the most densely populated and most literate parts of Europe was naturally also something that could not be ignored.
The survival of any printer in the Antwerp of those days probably depended very largely on his success in addressing a particular segment of the market. Jan van Doesborch appears to have been quite successful in this regard: and his list is accordingly considerably different from that of the average Antwerp printer. The most distinguishing feature being the printing in English of non religious books like prose romances and jest books.[2]

With the rise of the Reformation, Antwerp became England’s source of Lutheran texts; later, even English bibles were printed in Antwerp. This brought the book trade with England into the sphere of illegality, for not only was the printing and possession of Lutheran books prohibited in the Low Countries, in England itself restrictions were imposed on book imports in order to keep the Lutheran threat at bay, and in 1534 the arrangement that had stood since 1484, whereby the European book trade had enjoyed certain privileges, was abolished. In fact, however, any real regular trade in books between England and the Continent had already almost ceased, or at least decreased in 1526.[3] It seems reasonable to suppose that the gradual disappearance of the English market was a severe blow to van Doesborch and that he was ultimately unable to cope with the financial consequences of losing one of his particular specialisms.

At the end of 1530 or the beginning of 1531 van Doesborch left Antwerp for Utrecht, perhaps at the instigation of the Leiden printer Jan Seversz., who had gone to Antwerp by way of Utrecht after his banishment from Leiden, and from whom van Doesborch bought up remnant copies of his Cronijcke van Hollant (NK 613), printed in 1517.[4] It is characteristic of van Doesborch’s methods that he also used the addition to the Cronijcke van Brabant for his edition of the Cronijcke van Hollant of the same year, thus legitimizing a new edition of these voluminous chronicles. More probably, however, van Doesborch was au-fait with the situation in Utrecht and already knew Jan Berntsz. After all, it is hardly common practice to move in with someone one hardly knows, and there is also another pointer to a prior acquaintance: a number of woodcuts used by Berntsz. for his edition of Suster Bertken’s Een boecxken van die passie ons lief heeren(NK 4187/8) of 1516. In May 1517 these same woodcuts were being used by van Doesborch in his Den oorspronck onser salicheyt.[5]

Jan Berntsz., printer in Utrecht
Not much is known about Jan Berntsz. He was active as a printer in Utrecht from 1514 and probably died in 1546.In 1525 he applied for citizen’s rights in the city and we know where he lived at various times from the colophons of his books.[6] According to Nijhoff-Kronenberg Jan Berntsz. printed 53 texts between 1514 and 1540.[7] There is a conspicuous break in his output between 1526 and 1530, and it is not inconceivable either that van Doesborchs arrival roused him from his hibernation, or alternatively that it was precisely on account of Berntsz. apathy that van Doesborch perceived an opportunity for himself in Utrecht. Be that as it may, the fact is that the arrival of van Doesborch in Utrecht had a considerable effect on Berntsz.’s output.

Of the 54 texts printed by Berntsz. 27 were printed in the period 1514-26 and 25 in 1530-42, with 2 texts that cannot at present be dated.[13] In the first of these two periods he printed 13 Latin and 12 Dutch Texts, largely commissioned by the ecclesiastical and secular authorities and the rest mainly catechistical works. The inventory of the cathedral chapter (No. 651.8; Utrecht RA) of 1522 shows that he printed the little work by A. Florentius, Brevia apostolica adequate Trajectenses (NK 5 / 4419) in an imprint of 1600 copies. Alongside letters by St.Jerome he printed papal letters, hagiographical works in Latin, and such popular devotional texts as the Geestelijcke Boomgaert der vruchten (NK 475), Devote Oeffeninghe totten berch van Oliveten (NK 1608) and Die negen couden (NK 6 26). He became well known as the printer of the Boeck tracterende van desen punten (NK 4186) and Een boecxken van die passie ons liefs heeren by Suster Bertken, an Utrecht recluse who spent 57 years in her hermitage by the Buurkerk.[8] In 1526 he printed a Loterijkaart (NK 0823) for which he received payment of ‘two hundred guilders Hollands’ per thousand. A work which seems not to have survived is a Privilegium ducis Gelrie of 1521/2 (NK 01014). These last two jobs were Jan Berntsz.’s entire secular production in the period 1514-26.

Berntsz. output between 1530 and 1532
With the coming of van Doesborch the tone of Berntsz.’s list alters. Looking at his output between 1530 and 1532, we see the following:

NK 1678 Int paradijs van Venus. [c.1530]
NK 722 Dirk van Munster, Der kersten spiegel. 1531
NK 1151 Thuys der fortunen ende dat huys der doot. September 1531
NK 520 (L.Vives, Forma subventionis pauperum apud Hyperas). [1531]
NK 4165 Devote oeffeninghe tot een yegelijcke choor der engelen. 1532
NK 4422 Dat bedroch der vrouwen. (c. 1532)

Apart from the lost edition of the text by Luis Vives the list consists of texts that Berntsz. and van Doesborch had already printed before. The last leaf in the only known surviving copy of Int paradijs van Venus is missing. Nijhoff-Kronenberg ascribes the edition to Jan Berntsz. This cannot be right, since the dating c.1530 is derived from the dating of the three editions of Der vrouwen natuere ende complexie,which van Doesborch and Berntsz. produced between c.1532 and c.1538. In one of the corrections to Nijhoff-Kronenberg, Kronenberg[9] described the van Doesborch edition as the earliest, effectively nullifying the attribution of Int paradijs van Venus to Berntsz. The text was therefore printed by van Doesborch certainly after Thuys der fortunen which Berntsz. had published in September 1531 as is evidenced by a comparison of the woodcuts, and perhaps even after van Doesborch printed Den groten herbarius,which bears the date 18 February 1532.[new time system 1533] [10]
Der kersten Spiegel by Dirk van Munster is, like the Devote oeffeninghe tot een yegelijcke choor der engelen, a reprint of Berntsz. own earlier edition (the dates are c.1521 and c.1522 respectively (NK 721 and 1609). Van Doesborch had already printed Thuys der fortunen in 1518, but the unusual feature of Berntsz. edition is that he goes back to the edition by Willem Vorsterman of 1522 (NK 2322), where the text is slightly different from that of van Doesborch’s edition. Berntsz. edition of Dat bedroch der vrouwen is the earliest known, but despite this we are fairly safe in assuming that van Doesborch had already printed it in Antwerp: among other things, there are two extant editions of an English translation dating from the middle of the sixteenth century, and in view of van Doesborchs predilection for Dutch/English doubles it is quite possible that the text first appeared as such in Antwerp.[11] There is some evidence for this. The text consists of 23 stories of which 11 are translations or adaptations of tales from a French collection of novellas called Cent Nouvelles Nouvelles. For the other stories the book draws on (besides the Bible) various narratives that appear elsewhere in works printed by van Doesborch in Antwerp. The book is fairly and squarely in the ‘querelle des femmes’ tradition and appears, indeed, to be almost a concretization of Chaucer’s ‘book of wykked wives?.[12]
Of course, it is not impossible that even in about 1532 van Doesborch still maintained his contacts in the English market, as a result of which Berntsz. edition of Dat bedroch der vrouwen was indeed the first. In that case it can hardly be otherwise than that van Doesborch himself must be regarded as the compiler.[13] Whoever he was, the compiler must have been thoroughly familiar with the contents of the books van Doesborch had printed.
Unfortunately the surviving fragment of a later edition of Dat bedroch der vrouwen fails to provide us with the clues we would like. While this edition, which was published between 1569 and 1574 by Jan II van Ghelen, departs from the Berntsz. text in various places, whether this was due to the use of a source such as the lost van Doesborch edition or whether the slight changes are the result of renewed composition and presswork is difficult to establish. To my mind there is no more plausible interpretation.[14]

Berntsz. output over the period 1535-1542
Nothing printed by Berntsz. and Van Doesborch has survived from the years 1533 and 1534, but Berntsz.’s output over the period 1535-42 consists quite largely of works previously printed by Van Doesborch. At the same time it is clear that Berntsz. now acted as a local and regional printer and had close connections with the secular and ecclesiastical authorities in Utrecht.

NK 506 H. Brunschwig, Dat hantwerck der cirurgien. 1535
NK 718 Dionysius Carthusianus, Spiegel der liefhebbers deser werelt. 1535
NK 1688 Die evangelische peerle. 1535
NK 4414 Der vrouwen natuere ende complexie. [c.1535]
NK 1222 J. de Indagine, Chyromantia. 1536
NK 615 C. van Hoorn, Corte Cornikel. 1537
NK 2712 C. van Hoorn, Epitome. 1537
NK 616 C. van Hoorn, Corte Cornikel. [c.1538]?
NK 4288 P. Vorstius, Facultates ei datae a papa Paulo III cum potestate legati de latere, etc. 1537
NK 1054 Den groten herbarius. 1538?
NK 3474 G. Macropedius, Fundamentum Scholasticorum. 1538
NK 2183 Der vrouwen natuere ende complexie. [c.1538]
NK 1353 Van den leven ende voertganc des antekerst. 1539?
NK 2048 Tollerantie ende permissie vander evaluacie van den payementen.[1539]
NK 2102 Dye nieuwe valuacie ende ordinancye op tstuc van der munten.[1539]
NK 2078 Een schoon triumphe [of Charles V] bynnen Utrecht.[1540]
NK 4243 Thuys der fortunen ende dat huys der doot. [c.1540]
Adhortatio ad illustriss Principes Caroli V,etc. 1542[15]

More reprints of Van Doesborch editions
Dat hantwerck der cirurgien by Hieronymus Brunschwig is a textbook for physicians on how to deal with cuts and fractures. Fine woodcuts illustrate the methods of applying splints to legs and arms. Although no earlier Dutch edition of the text is known, it can be assumed that one did exist, and… that Jan van Doesborch was the printer of it. An English translation of 1526 survives in which it is expressly stated that the English translation of the High German text was made by way of the Dutch: ‘whiche boke of late was translated out of the speche of hye Almayne into lowe Duche. And afterwarde into our moders tonge of Englysche’ (T6v.). Apart from the woodcuts that go with the text itself, this English edition also contains copies of woodcuts used earlier by van Doesborch.[16] Breugelmans calls it surprising that for the Berntsz. edition (and incidentally for the English translation too) copies were used of Hans von Gersdorff’s Feldbuch der wundtarzney, which was printed in Strasburg in 1517.[17] In fact this is understandable, since not only are there more woodcuts in that text, but they are also often more detailed than those in Brunschwig’s editions. This would seem to indicate that Berntsz. (or van Doesborch) intended his edition to be of greater practical use.

In 1538 Berntsz. reprinted Den groten herbarius and in 1540 or shortly after Thuys der fortunen again. Van den leven ende voerganc des antekerst is another reprint from van Doesborch’s list, for the text occurs as part of Die vijftien tekenen (NK 1975) of c.1503 and Den oorspronck onser salicheyt of 1517. Other works reprinted by Berntsz. from van Doesborch’s list are Der vrouwen natuere ende complexie (c.1535 and c.1538, in which it is conspicuous that the section on ‘Die tekenen & complexion der secreter ballen’ has been omitted, presumably for reasons of decency (?), as has the conclusion. The conclusion gave a clear indication of the kind of audience van Doesborch was trying to reach.[18]

Dits ghedaen om dat elc man sou weten
Hem te regeren na wisen raet,
Opdat hi niet en worde gesmeten
Vanden vrouwen met moede quaet.
Dus neemt it goede die hem groots vermeten.
Laet staen die woorden / volbringt die daet.
Dit doch gade slaet. (F4r.)

(This has been written because every man should know how to conduct himself wisely, so that he shall not be beaten by women of bad character. So let him who is full of himself take this to heart. Forget those words, and do the deed! Take proper note of this!)

Clearly van Doesborch is addressing a male rather than a female audience, as indeed the book’s subtitle already suggests. This is in contrast to Berntsz. The conclusion in his editions of Der vrouwen natuere ende complexie consists of a poem that is not easy to interpret and which appears to commend the book as a do-it-yourself guide or woman’s comforter.[19] Why the change? Was the point of view reflected in van Doesborch’s conclusion too controversial, and was it too sensitive in the context, too, of the recent uproar concerning Dat bedroch der vrouwen? Perhaps this needs some amplification.
There survives from the year 1561 a copy of a text printed by Jan II van Ghelen entitled Dat profijt der vrouwen.[20] The text opens with two prologues of which the first, in particular, is extraordinary. It describes a conversation between a printer and a woman who complains of a text that the printer has published: Dat bedroch der vrouwen.

Ghi hebt dicwijls van vrouwen geprent
Maer mi dunct tis meer tot scamp en spijt
Dan uut lieflijcker aderer sonder verwijt
Die prentere.
Ic en doe niet, dies seker zijt.
Al duncket u, dat seg ic bi mijnder trouwen.
Leest dan wel over dbedroch der vrouwen [my italics]
Dat ghi corts in prente hebt uutghegeven
En is dat niet den vrouwen tot spijt gheschreven.(A2r.-v.)
(The woman.
You have often printed stuff about women, but me thinks’t is more more in scorn and spite than from love in your veins without reproach.
The printer.
I do it not, be sure of that. Even if you think so, I tell you by my faith.
The woman.
Then read about the deceit of women, that you recently
gave out in print: was that not written to spite women?)

The printer objects to this, claiming that the text is not at all anti-women, but that in any event the text that now follows is very useful to both women and men. The problem that faces us now is whether the prologue is a reaction to the consternation that arose around a publication of Dat bedroch der vrouwen in about 1560, or whether there is a direct connection between this text and this prologue on the one hand and the supposed Antwerp edition by Jan van Doesborch or the edition by Berntsz. It is conspicuous, but no proof, that the later editions of Dat profijt der vrouwen simply repeat both prologues, even though there is certainly no question of this having any topicality value.[21]
As to the origins of Dat profijt der vrouwen, we know that the text had been printed in 1550 and 1555. What we do not know is whether the first prologue appeared in the work at that early stage. In about 1540 the text of Dat profijt der vrouwen appeared, under the heading addicien, as part of the translation of Eucharius Röslin’s Den rosegaert van der bevruchten vrouwen. These ‘additions’ have their own prologue, which explains how Dat profijt der vrouwen came to have two prologues.
At this point it is instructive to look briefly at the textual history of Röslin’s text. In 1516 it was translated from the German and published by Thomas van der Noot in Brussels (NK 1831). Unaltered reprints followed in 1528 from Jacob van Liesvelt and Symon Cock (NK 3821),in 1529 from Michiel Hillen van Hoochstraten (NK 1832), and in 1530 from Willem Vorsterman (NK 1833). After this, two editions appeared with the supplementary material. The dating of both of these is problematical. Nijhoff-Kronenberg gives the date of both the edition by Symon Cock (NK 1835) and that by Jan van Ghelen (NK1834) as c.1540. However, where a dating is uncertain Nijhoff-Kronenberg works with round figures, so that’c.1540′ means little more than ‘after 1530′.[22]The last known dated edition by Jan van Ghelen is from 1533.[23] No certain date can be given after that time, so it would appear to be not impossible that Dat profijt der vrouwen,with the prologue, was in circulation at about this time as an independent text.
To some extent this notion is supported by the prologue of the text itself. A similar dialogue between a translator/printer and a woman also appears with another text: Van den X esels. Once again, we do not have the earliest edition to be printed, but luckily more recent editions can tell us something about its origins. It is generally accepted that the text was printed by Jan van Doesborch in Utrecht before december 1530. The evidence for this is seen in the following passage.[24]

Nae dyen dat ick mynen boeck ghetranslateert hadde uut den Engelschen in Duytscher spraken ende daer af een eynde gemaeckt hadde, so quamte mynent Thantwerpen opde Lombaerde veste daer ick als doen ter tyt woonde een schoon vrouken(want sij daer bekent was) die dit boecxken van die neghen Esels hoorde lesen. (D4v.)
(After I had translated my book from English into Dutch and had finished it, there came to visit me in Antwerp, on the Lombard rampart where I was then living (since she knew the way), a fair lady who had heard this little book of the nine asses read.)

Clearly, then, if this is to be believed, the text was a translation from the English and was only printed after the translator (and printer?) had moved away from Antwerp. Jan van Doesborch had close ties with England, lived on the Lombard rampart, and moved to Utrecht in about 1530. He is thus a prime candidate for identification as the printer of this text. In the same chapter of Van den X esels there is also a reference to the court at Mechlin. It so happens that in December 1530 this court was transferred from Mechlin to Brussels, and on this ground Elslander believes that Van den X esels was probably printed between June 1530 (the date of the last dated edition by van Doesborch in Antwerp) and January 1531. [24] It is conspicuous, too, that the printer (= van Doesborch) did not print the work while he was still in Antwerp. Is this another sign of a hasty departure?

Both economically and religiously the year 1530 was a turbulent one in Antwerp, just as 1525 had been. The chronicle of Antwerp paints a picture of a women’s revolt:[25]

Anno 1525. – Op St. Michielsdagh, doen was tot Antwerpen groot rumoer van de quade wijffs ter oorsaecke van een augustijnschen predicant die in de Munte quam, ende die marcgrave leyde hemgeÂvangen in St. MichielscloosÂter, in een camer.Hier door rees groot rumoer, soo datter wel iijc vrouwen quamen ende deden op die camer groot gewelt, soo dat sij hem uytÂcregen, ende leyden hem in sijn clooster. (Anno 1525.- On St. Michael’s Day there was great uproar of angry women on account of an Augustinian preacher who came to the Mintyard and was imprisoned by the margrave in a room in St. Michael’smonastery. This gave rise to great uproar such that at least three hundred women came and batteredat the room so that they got him out and took him to his own cloister.

This passage testifies to the considerable power that women could evidently wield if they had a mind to it, and as an audience too women were not insignificant. It does not seem very likely, but is it possible that Jan van Doesborch did not move from Antwerp to Utrecht entirely of his own free will? In this connection let us look briefly at some fairly hypocritical-sounding passages in Dat bedroch der vrouwen. At the end of the prologue, in which there is a longlist of the wickednesses of women (A2r.-B1r.!) we read the following:[26]

Ghi goede duechdelike ende eerbaer herten, vrouwen,ioncfrouwen ende maechden wilt my verontschuldighen, dat ic hier schrijve van die boosheyt, lichtvaerdicheyt ende bedroch der vrouwen. Want ghi van dien verscheyden ende uutgenomen zijt,want boven alder werelt schat is een goet, eerbaer, meersamighe vrouwe. (A4v.)
(Author You good, virtuous and honourable hearts, wives, ladies and maidens will excuse me that I write here of the wickedness, frivolity and deceit of women. For you are set apart and excepted from these, for a good, honourable, obedient woman.)

and the text ends as follows:

Ic soude veel meer bedrochs vanden vrouwen gescreven hebben, want daer wasser noch ontallike veel in die penne. Om dattet den leser niet en soude verdrieten ende dat die vrouwen niet en souden vergrammen. Het is mi ooc selve tegen mijn herte, want dat vrouwen wesen is so soet, so minlijc, so lieflijc om aensien. Sonder vrouwen en is geen volmaecte vruecht, daer geen vrouwe is daer is gheen gemac. Ooc dattet meest is (so men gescreven vint) dat aensicht van der schoonder vrouwen verstarct dat herte des mans. Hierom alle goede hertekens en sullen hem hier niet aen stoten, want ic stelle hier van de ontrouwe,lichtvaerdige vrouwen, die niet en soecken dan goet chiere ende wellust des vleesche, dwelc is den wech der hellen daer ons die minlike barmhertige Jhesus af beware. Amen. (K4r.)
(Conclusion. I would have written of many more of women’sdeceits, for there were still innumerably manyin the pen. [I have not,] So that the readershould not be saddened and so that women shouldnot be angered. It goes against my own heart,too, for womanhood is so sweet, so lovable, so lovely to behold. Without women there is no perfect fruit, where there is no woman there isno ease. Also because it is usually true (as it is written) that the sight of the beauty of women fortifies the heart of men. For this reason all good little hearts will not take offence, for I write here of the faithless, frivolous women who seek naught but good cheer and the pleasures ofthe flesh, which is the way down into hell from which loving merciful Jesus preserve us. Amen.)

Is this an attempt by van Doesborch and later cover themselves against criticism from the female part of their market and readership? It is obvious out of Van den X Esels that Dat bedroch der vrouwen was not appreciated by the whole public in Antwerp.

Berntsz. output over the period 1535-1542 (continued)
Back to Jan Berntsz.’s output in the period 1535-42. Apart from government work such as Dye nieuwe Valuacie ende ordinancye op tstuc vander munten, Tollerantie ende permissie vander evaluacie van den payementen and Een schoon Triumphe van Karel V bynnen Utrecht, the ecclesiastics of the cathedral chapter provided a stream of important jobs. In 1537-8 Berntsz. printed a historical chronicle by Cornelis van Hoorn twice in Dutch and once in Latin. Van Hoorn was a physician, visited Jerusalem in 1520, and in 1531 was elected a canon of the Utrecht chapter.[27]
Pieter van der Vorst studied law at Bologna before spending several years in Rome, where he was private chaplain to Adrian VI, the only Dutch pope. From 1534 until his death in 1549 he was bishop of Acqui in Lombardy and in 1535 he was given a prebend in the Utrecht chapter, of which his brother Johannes was dean from 1529. In 1536 he was appointed papal legate in Germany and the Low Countries.[28]
Gerardus Macropedius, a linguistic scholar and writer of Latin school dramas, was from 1537 until 1552 rector and master at the Hieronymian school in Utrecht.[29] He was born at Gemert, north-east of Eindhoven, and was on very good terms with the printer Gerard van der Hatart of ‘s-Hertogenbosch, who published almost all his works.His Fundamentum Scholasticorum, which Jan Berntsz. printedin 1538, coincides with the beginning of his stay in Utrecht, but it is clear that this is a reprint. The text, the last surviving copy of which was lost in a fire at the university library at Louvain, opens with a poem of dedication to Macropedius by the original printer in ‘s-Hertogenbosch which reads in translation as follows:[30]
Hexastich by the printer Gerard van der Hatert
See here, interested [reader], the little book,that is again appearing in an enlarged edition. I beg you to let it please you. In any event much has been added to the basic grammar from the field of Macropedius. Very much has been added to the previous edition. Conjugation has been dealt with more extensively.
To Berntsz., Macropedius’s arrival in Utrecht would have been a good reason for bringing out his book again on the Utrecht market.
Someone else with whom Berntsz. also had dealings was Dirk Loer, who was born in about 1500 at Stratum near Eindhoven and joined the Carthusian order at a young age.[31] He spent much of his life gathering together and publishing the writings of Dionysius the Carthusian, whose first biographer he was. Loer worked on this publication at Cologne from about 1530 until 1539. It is hardly surprising, then, that Berntsz. was able to print de Spiegel der liefhebbers deser werelt of Dionysius in 1535, for it is a translation of a Low German text printed in Cologne in 1532.[32] Nor, accordingly, does it occasionany surprise to learn that it was the same Loer who approached Berntsz. in 1536 with a manuscript of Den evangelischen peerle, now attributed to the nun of Arnhem, Reynalda van Eymeren, and which Loer had provided with an introduction.[33] It is noteworthy that enlarged versions of this text appeared in Antwerp in 1537 and the years that followed, but that Berntsz.’s edition contains passages that are absent in these. Evidently more than one manuscript of this text was in circulation and they differed in length and content; in his search for writings by Dionysius Loer seems to have stumbled across the’Berntsz. manuscript’. When it became clear that there was a market for this text, other, more extensive manuscripts were dusted off and printed. This would explain why the Utrecht editor remarks in his preface to the Antwerp editions that he thought he had published all the texts by the Arnhem mystic. It does not seem very likely that there was an earlier, complete edition of Den evangelischen peerle of which Loer had no knowledge.[34]

Jan van Doesborch’s influence on the composition of Jan Berntsz.’s output was considerable, and it seems that in a commercial sense too Berntsz. learnt something from van Doesborch. In 1538 he reprinted Den groten herbarius.Dutch editions of this text had been appearing since about 1484/5, but a new section had been added to each new edition. Compared with the edition of Jan van Ghelen of 1526 (NK 1053), van Doesborch enlarged his edition with the following, as he himself clearly states on the title-page: Een expert tractaet voor personen die op dorpen en castelen woenen verre van de meesters. Om te makene wondrancken, salven ende olien daer hem elck met ghenesen mach. Welck tractaet in die ander Herbarius niet en is. (An expert tractate for persons living in villages and castles far from physicians. To make elixirs,salves and oils to cure them of everything.Which tractate does not appear in the other Herbarius.)
And Berntsz. too adds a little something of his own. Not only does he reprint van Doesborch’s edition, on the title-page we now find: Noch is hier een boecxken by gemaect van menigerley plantingen ende potingen der boomen met veel schoon leeringen van die natuere der bomen welc in dander Herbarius niet en is‘.(V 3r.)(A further little book has been added to this, of various plantings and pottings of trees with many fine lessons on the nature of trees, which is not in the other Herbarius.) [Italics PF]
Meanwhile we are treated to advertising for another work by Brunschwig which Berntsz. published, according to him, and of which no copy appears to have survived:[35] Ende omdat die cruyden ende dat sap daer af niet soo bequaem en zijn om besighen ende te nutten als die gedistilleerde wateren, so hebbe ick( god si ghelooft) een boeck ghemaect voor die grote distillacien der wateren’ (V3r.) (And because their herbs and juice are not so easy to use and drink as distilled waters, I have (God be praised) written a book on large distillations of waters.)
This reference to the great distillation book is immediately reminiscent of another major work by Hieronymus van Brunschwig, Liber de arti distillandi, an English translation of which dating from 1525 has been preserved,again having been translated from the Dutch: ‘And now newly translate out of duyche into Englysshe’ (a1r.).The translator and printer of this text was Lawrence Andrewe, who in 1520 had acted as a translator for none other than Jan van Doesborch.[36] Berntsz. distillation book may have been a reprint of Die distillacien ende virtuyten der wateren, printed by Thomas van der Noot at Antwerp in 1517 and c.1520 (NK 505/725), but it is more likely that it is a reprint of an earlier edition by van Doesborch. Van Doesborch says at the end of his edition of Den groten herbarius.[37] Ende om datter weinich is die de conste weten van den wateren te distileren, ter rectificeren ende harenrechten tijt te houden, daerom sal ick (spaert mi god) den boeck der distilacien prenten… (Z4v.)(And because there are few who know the art of distilling the waters, to rectifyand to keep them for the right time, therefor shall I (if god saves me) print the book of distillation…)

The only important text that we have not yet mentioned from the period 1535-42 is the translation from the Latin of the Chyromantia of Johannes de Indagine of 1536. This spaciously set book in folio, numbering 184 leaves, explains how the character and state of health of aperson can be determined from a reading of the lines on the hand (‘chiromantia’), facial characteristics(‘phisionimia’) and the positions of the stars (‘astrologia naturael’). The text is richly illustrated and contains, among other things, copies of woodcuts by Drer;?5?1 it opens with an introduction by the author. This is followed by a very extensive and scholarly introduction by the translator. This prologue comprises over 11(!) pages and provides a large number of examples from classical and biblical antiquity which are designed to show that the sciences dealt with in the book are extremely useful,for the translator too is aware that these arts meetwith considerable resistance. In passing he takes a swipe at the rhetoricians’ literature in order to accentuate the usefulness and benefit of the arts named:?5?2[52]

Wy lesen dicwijls refereynen, fabellen, en dieselfde verwonderen wy, welcken anders niet bi en brenghen dan ydelheyden ende nyet anders en doen dan die ooren en schrapen mit dat gheluyt van woorden uut den welcken gheen profijt ende nutticheit en druypet. Ja dicwijls een fonteyne ende oorspronck zijn van alle boeverie ende onnutticheyt die veer af behooren te wesen, dat een Christenmensche soude dencken, ick laet staen alsulckes te lesen, ick swijghe gheestelijcke persoonen’ (C1v.) (We often read refrains, fables, and wonder at the same, for they teach naught but vanity anddo naught else but scrape the ears with the sound of words whence droppeth no profit and usefulness. Yea, they are oft a fount and source of all roguishness and uselessness which ought to be far off, so that a Christian soul might think I’ll not read such matter, not to mention persons of the clergy.)
This text appears to be the only one in which Berntsz.- perhaps still influenced by van Doesborch – may have run some risk. With his publishing of Der vrouwen nature ende complexie, Thuys der fortunen and Den groten herbarius van Doesborch had already shown him the opportunities that were to be had in the markets of the Northern Netherlands in general and Utrecht in particular for instructive literature in which the emphasis was doing things oneself, for the translator of Indagine continues his argument:

Hoe veele te meer sullen alle verstandel luyden naerstelijcken arbeyden om te weten ende telesen dese consten overmits welcken si haer ghesontheyt bi een moghen houden. Item om te wetene tot wat siecten dat si meest gheÂneychtzijn; doer dese const zijnen naesten behulpichte zijn ende mach sekerlic weten op wat maentyet goet om doen is ende noch veel meer andere welcke by brengÂhen een zee vol profijten ende daer by van noode zijn ende oock niet min ghenuechts voor haer en brenghen dat hy nemmermeer in dit boeck versaedt en sal moghen worden van lesen.’(C1v.) (How much more will all sensible people work zealously to know and read these arts whereby they may maintain their health. Ditto to know to what sicknesses they are most prone; by this art to teach one to be of use to one’s kin and to know certainly at what month things may best be done and many other things, an ocean full of benefits, and there is also much that will of no less use to women, and one will never have had enough of this book and be tired of reading )

We may conclude that after van Doesborch’s death Berntsz. printed quite a number of texts that were either brought to Utrecht by van Doesborch or printed there by him. Maybe the role of Van Doesborch changed after the publishing of Den groten herbarius from february 1532 [1533] and did he spent more time on choosing and preparing of texts because the actual printing process had become to heavy for him. For the lack of texts in 1533 / 1534 I have no explanation, but of course it can be a coincidence. / toeval
On the other hand Berntsz. was not so much interested in the fictional texts as in the artes literature, which was evidently a commercial success. The fact that the texts were available and that there was evidently a demand for them would appear to be sufficient to explain why Berntsz. reprinted them. These texts full of information that could be put to practical use were new to Berntsz. in the period 1530-42 and he owed them entirely to van Doesborch. Thus at this time Berntsz.’s output was not only far more secular than at the beginning of his career, it was also far fuller of Dutch texts compared with Latin than it had been. This too appears to be a sign of van Doesborch’s influence.
At the same time the influence of the ecclesiastical and secular authorities appears to have increased, to some extent at the expense of the simpler devotional tractates. Certainly after 1535 Berntsz. produced no further reprints of this kind of work, instead printing almost exclusively the work of contemporary scholars from Utrecht and the Utrecht area. The simple catechistical texts were displaced to a degree by highly sophisticated contemporary Latin texts, but principally by the medical works.
The way Jan Berntsz.’s output develops over the years is a good indication of what options were open to a printer in what was, in book production terms, a provincial town. He quietly adopted the texts that Jan van Doesborch brought to him, adding very little to them of his own. Instead, after van Doesborchs arrival he continued to work, as he always had, as printer to the secular and ecclesiastical authorities of Utrecht and environs. Moreover, from 1530 onwards his output again reflected van Doesborchs choice of texts and market.
In a sense, Berntsz.’s output from 1530 onwards is also a sign of his times. The Reformation had undermined the old certainties of heaven and hell, making life in the world even more anxious and uncertain than it had been and thus creating a still greater demand for books that could provide the answers to worldly questions.

2.6 Jan van Doesborch as printer of English texts

There is a belief that many texts within Jan van Doesborch’s output were printed in Dutch-English parallel productions.2 English texts can therefore assume an important place in a reconstruction, if only because according to the survey of Nijhoff-Kronenberg they add up to some 40% of his output.3 There should therefore have been an edition brought out for the English market of many texts at the same time as the one in Dutch. But an inspection of Jan van Doesborch’s publications reveals that in fact only two texts printed by him survive in both a Dutch and English edition. The noble lyfe and natures of man (NK 1901)4 of after 1520 is a slightly abridged translation of Der dieren palleys (NK 1667) of 1520, while The fifteen tokens (NK 2047) of c. 1505 is the translation of Vijfthien vreeselijke tekenen (NK 1975) supposedly of the same year. In addition, the text of Of the newe landes (NK 1311) of c. 1520 is a remarkable compilation of parts taken from Van Pape Ians landen (NK 1675) of around 1506, Van der nieuwer werelt (NK 2154) of c. 1507 and Die reyse van Lissebone (NK 1800) of 1508.

The English texts printed at Antwerp have been repeatedly studied already over the years and Jan van Doesborch’s name has of course been mentioned in this connection.5 But all that has been done so far is listing the books printed by him and no more. A closer examination of this output can however achieve more than establish greater certainty concerning the existence of Dutch counterparts of some texts now extant only in an English edition: such an evaluation can also provide new insight in the commercial and artistic considerations which played a part in Jan van Doesborch’s selection and production of his texts.


The invention of printing around 1445 soon led to the establishment of printing presses in many German towns and other advanced countries and cities in Europe. The Englishman William Caxton printed his first book, Recuyell of the histories of Troy, at Bruges in c. 1474. In 1476 he moved to Westminster near London and became with this step the first printer in England. William Caxton settled at Westminster because his publications were to be primarily intended for the English court in residence nearby, through translations of books much in favour at the Burgundian court.7 In addition he also printed the works of English poets such as Chaucer. A con­sequence of Caxton’s choice of public was that most of his publications are in the English language.8 At the beginning of his career his successor Wynkyn de Worde followed the same line as Caxton, but even later, when De Worde tried to reach a wider public, especially with school textbooks, he continued to print many books in English.9

Caxton and De Worde’s preference for texts in the English language, as well as the absence of other skilled English printers, encouraged the well organized importation from 1480 onward of Latin texts intended for the clergy and university scholars.10 This explains why texts in the vernacular have always outnumbered those in Latin in England right from the begin­ning, in contrast with other European countries with the exception of Spain.11

The English government actively stimulated this importation of books and the immigration of foreign printers, bookdealers and booksellers until well into the fifteen-twenties. Only in 1534 was the special position enjoyed by foreigners engaged in the booktrade ever since a regulation passed in 1484, brought to an end.”


While the export of books in Latin from the continent was therefore a nor­mal and continuous matter from early on, the printing and exportation of books in English took place on the European continent really only at Ant­werp, although towards the end of the fifteenth century Antoine Vérard attempted to do the same at Paris when he had four books translated into English which he thereupon printed.

At Antwerp Gerard Leeu printed a Latin-English edition of the Vulgaria of Terence as early as 1486, and in 1491, after Caxton’s death and at he request of his executors and that of Wynkyn de Worde, he printed four literary texts, among them three reprints of works previously published by Caxton, in order to fill the gap which had opened in the market.13 This enterprise of Leeu’s came however to an abrupt end in December 1492 when he was killed in a fight with Hendric van Symen die Lettersnider. 14

Whereas Antwerp’s share in the production of English texts therefore remained limited during the fifteenth century, up tot 91 English texts were printed between 1500 and 1540.15 The majority of these books came about in the period from 1525 tot 1540 and their production was in the main underground. During this period men like Christoffel and Hans van Ruremunde, Matthaeus Crom and Johan Hoochstraten (using the pseudonym Hans Luft) printed prohibited Protestant booklets and English translations of parts of the Old and the New Testament. That they were printed in large numbers is proved by the sentence pronounced in England on Hans van Ruremunde in 1528 for having had 1500 copies of Tyndale’s New Testament printed and 500 of them imported into England. How dangerous it was is seen in the fact that when his brother Christoffel returned to England in 1530 or 1531 to distribute copies of the New Testament in the English translation, he was sent to prison where he later died. 16


Between 1505 and 1525 only Jan van Doesborch, Govert Bac and possibly Adriaen van Berghen among the Antwerp printers can be said really to have maintained regular contact with the English market. Govert Bac is known to have several times crossed over to England as a bookseller17 and he, like Adriaen van Berghen, also printed some English texts.18

Jan van Doesborch applied himself to the English market not only as printer-publisher, but also as a translator. The colophon in a reprint of The four tokens, part of The fifteen tokens, issued by-’the London printer Robert Weyer, declares that the book has been`translated out of the Dutche by John Dousbrugh’. 19 In addition, Jan van Doesborch also made use of translators. For instance, a prognostication by Jasper Laet de Borchloen printed by him c. 1515 (NK 1303) was translated by Nicholas Longwater, a man encountered also in another, Latin text, printed by Jan van Doesborch c. 1502 (NK 1671) under the name of Nic. de Aqualonga. His Dutch name is however simply Claes vanden Langhe Water.20 The colophon of The noble lyfe and natures of man states that the text has been translated by the later English printer Lawrence Andrewe. The entry for Jan van Doesborch in the tithes-roll of the London parish of St. Martin in the Fields for 1523/4 is proof for his sojourn in London over some period.


Between 1505 and 1530 Jan van Doesborch printed some twenty-two English texts. This makes him responsible for nearly a quarter of all the English texts produced at Antwerp in the period 1500-40. What sort of texts are they? To begin with, he printed four texts of interest only to the English market. They are Latin grammars with accompanying text in English drawn up by the English philologist John Stanbridge and a Latin-English vocabulary, i.e. Longer accidence (NK 1) of c. 1509, Shorter accidence (NK 2) of c. 1515 and Os, facies, mentum (NK 1656) of c. 1510. The fourth is a Latin grammar by Joh. Holt, Lac puerorurn (NK 4282), printed c. 1507.21

They are all reprints of textbooks which were printed also by English printers before and after him in virtually unrevised form and were also pub­lished in part by Govert Bac and Adriaen van Berghen .22 Demand for these books was obviously so big in England that the English printers were unable to satisfy it — which made it a fairly lucrative and safe venture for Jan van Doesborch.

Next, with Causes that be proponed and trailed in a consultacyon of a journey to be made agaynst the Turkes (NK 0279) of some time after November 1517 and Bartholorneus de Clereville’s account, The copye of the letter folowynge whiche specifyeth of the greatest [ ... ] batayle, that ever was seen, etc. (NK 2677) of c. 1518 Jan van Doesborch printed topical news reports that kept the English public informed about the war against the Turks who constituted a serious threat lo Western Europe at the turn of the fifteenth and sixteenth centuries. Both these treatises were certainly important also for the Dutch market and it is very likely that there were also Dutch editions of both of them. The survival of a copy of the original Latin text of the former, printed by Michiel Hillen van Hoochstraten in 1517 (NK 1763) points in this direction. Around 1515 Jan van Doesborch published a prognostication for the year 1516 by Jasper Lact de Borchloen (NK 1303). Prognostications of coming events in towns, counties and countries have enjoyed immense popularity ever since the invention of printing and well into the nineteenth century. Jasper Laet’s prophecies appeared not only in Latin and English, but also in French, Ger­man and Dutch, whereby the text was adapted to the different regions. In 1533 Jasper Laet the younger declared that throughout 44 years his father had compiled a prognostication every year and that all of them had been printed for him.” Since this English prognostication was translated by Nicolaes van den Langhe Water, whom Jan van Doesborch had already employed earlier, we may assume that Jan van Doesborch also printed the Latin (?) text which the translator used.

The printing of another three English books, apart from works of fiction to be discussed later, has been attributed to Jan van Doesborch on much shakier grounds. The first of these concerns The dialogues of creatures moralysed (NK 2774) of c. 1530. This is a translation of the Dialogus creaturarum, a work which has survived in many Latin and some Dutch editions mainly of the fifteenth century.24 The English version is made from a Latin edition and it is unlikely that Jan van Doesborch also published a Dutch edition of this text. There were, after all, already various editions of this substantial Dutch text.

Another attribution to Jan van Doesborch is that of a coin valuation, Valuacyon of gold and sylver of 1499 (NK 2105), dated by Proctor and Nijhoff­-Kronenberg about 1520, which, considering the little book’s appearance, seems rather on the late side. It is quite possible that Jan van Doesborch printed this text, considering the close relationship between this ordinance and the Dutch editions of Roland van den Dorpe.25 whose press Jan van Doesborch had taken over from his widow in about 1502. An ordinance on money which describes the equivalent values of the various coins is of course a particularly useful trade handbook and printing it can hardly have presented much financial risk.

It is higly doubtful whether Jan van Doesborch also printed the treatise on the plague of around 1512, A boke on the pestilence (NK 1261), which has been ascribed to Benedictus Kanuti, Bishop of Westeraes. This booklet, which was repeatedly printed in Latin in the fifteenth and sixteenth cen­turies,26 survives in five other English editions. Three of these were printed by William de Machlinia at London between 1486 and 1490. The fourth and fifth editions of the English text came from Wynkyn de Worde’s press about 1509 and 1511. The edition attributed to Jan van Doesborch is derived from one of those printed by William de Machlinia and not from one of Wynkyn de Worde’s. This fact must surely seriously undermine both the supposed date and the attribution to the press of Jan van Doesborch.27

What conclusion can now be drawn concerning the non-fiction texts within Jan van Doesborch’s output? It must be obvious that the printing of most of them, such as the grammars, vocabulary, coin ordinance, the prog­nostication and the news reports, which were of small size and format, did not create any great risk. They were simple reprints and translations with a sale which was as good as guaranteed beforehand. The publication of this group of books therefore was the basis on which that of longer texts carrying greater risk could proceed. The fifteen tokens and The dialoges of creatures moralysed belong to the genre of didactic-moralising literature. Both texts show a strong narrative trait and especially the latter is extensive and has many woodcut illustrations. Apart from its narrative character, its position as the first English edition of this text may have contributed to its adoption for publication.

The noble lyfe and natures of man is another long and lavishly illustrated edi­tion. The text describes all terrestrial animals, fishes and birds with infor-mation on which of their organs can be used in making up medicines against physical and mental ailments. The book is a portion of the Hortus sanitatis, of which there are printed editions, especially in Latin and German, but also in French and Dutch. Of this portion of the Hortus sanitatis Jan van Doesborch’s is the first edition in both the English and Dutch speaking regions. The text claims to possess great practical value which may well have been the reason why Jan van Doesborch put this text on the market.

Of the newe landes also looks attractive and the text had considerable topicality of its rather arbitrary composition. Of the newe landes contains the accounts of as many as five voyages. To begin with, it offers Vespucci’s des­cription of the inhabitants of South America. Thereupon follow a report of Balthasar Sprenger’s voyage to Africa and the Indies and part of Vespucci’s Mundus novus. The fourth piece is the translation of De decem nationibus christanorum, a description of ten Christian countries. The book ends with an account of a journey to the mysterious country of Prester John. Of the newe landes is the first English book to mention America by name and to tell a little about its native inhabitants.
With regard to possible parallel editions there is reason to assume that there may have been Dutch editions printed by Jan van Doesborch of the news reports and the ordinance on coins, while he could perhaps have published a Dutch or Latin edition of the prognostication the text of which need not have been exactly alike.


Jan van Doesborch may have printed seven works of fiction for consump­tion in England; certainly Frederyke of Jennen (NK  3905) in 1518, Of the lyfe of Virgilius and of his death (NK 4052) and Mary of Nemmegen (NK 3905), prob­ably of the same year, Tyll Howleglas (NK 1144) of c. 1519 and The parson Kalenborowe (NK 3676) of after 1520. The attributions to the press of Jan van Doesborch of the Gest of Robyn Hode (NK 3980) of c. 1510-15 and the History of Eurealus and Lucresia (NK 2240) of c. 1515, the original of which was the work of Aeneas Sylvius, rest on much shakier foundations. If Jan van Doesborch was indeed the printer of the Gest of Robyn Hode, he printed it as a text intended specially for the English market: This typical English tale of the folk hero who steals from the rich to give to the poor is known in scores of versions in English literature. Jan van Doesborch did not add anything to the text. The very crude edition is a straightforward reprint of an edition by Richard Pynson in which the rhyming text of the title-page has been printed as prose because no account had been taken of the wood-cut.28

Only two small fragments are recorded of the book on Eurealus and Lucresia in the edition attributed to Jan van Doesborch. The story was very popular in the Low Countries, as is shown by its many Latin editions. Debaene believes that there may have been also a printed edition in Dutch, the more so as Vives mentions this text in his list of stories which were being translated into the vernacular. Moreover, Eurealus and Lucresia are referred to in the collection of poems which Jan van Doesborch printed around 1529.29 But the absence of even a single recorded copy of an edition in Dutch also after 1540 argues against it ever having existed.

Photo of the fragment which was part of the Signet Library in Edinburgh.


Illustration 1 The Edinburgh fragment


















Excepting Mary of Nemmegen, the remaining five texts have in common that their texts are of other than Dutch or English origin. The editions printed by Jan van Doesborch go back to French or German sources. On the other hand, the publication of these texts by Jan van Doesborch is their first appearance in English and stands at the beginning of their English printing history, which, with the exception of Mary of Nemmegen and The par­son of Kalenborowe, is one of success for the other texts.30 What is more, of the counterparts in Dutch to these English texts supposedly produced by Jan van Doesborch, there are indeed Dutch editions which have survived, but these were printed by different Dutch printers and although their texts come very close to those of Jan van Doesborch’s English texts when compared with their French or German sources, they are certainly not the first editions of them in Dutch.

To answer the question whether earlier editions, no longer extant, in the Dutch language once existed of the five texts, let us summarise current opi­nions of them one by one. Honegger31 assumes that the English, Dutch and French sixteenth-century editions of Ulenspiegel all derive from a German edition printed by Johan Grüninger at Strasbourg in 1510/11, two fragments of which have recently come to light. One of his reasons for including them all in one group is that, contrary to the Gruninger edition, they consist of only 52 of Grüninger’s 95 tales. He further assumes that Jan van Doesborch’s only partially transmitted English edition, as well as the earliest surviving Ulenspiegel edition in Dutch, printed by Michiel Hillen van Hoochstraten at Antwerp about 1525,32 derive from a no longer extant Dutch language edition.

The existence of an earlier edition is supported by the fact that Jan van Doesborch’s edition in English and later English and Dutch language editions contain many readings of greater affinity with Grüninger’s  text. Morevoer, the woodcuts, especially those in Jan van Ghelen the younger’s 1580 edition, are more faithful copies of those of Grüninger’s edition than are the woodcuts in the edition of Michiel Hillen van Hoochstraten.33

An additional argument for looking on Jan van Doesborch as the printer of this lost earliest edition of Uilenspiegel is to be found in the fact that some texts published by him make secondary use of Uilenspiegel woodcuts.

Tghevecht van minnen (NK 2115) of 1516, for instance, contains the left half of the woodcut which belonged originally to the tale ‘Hoe ulenspieghel de selver weerdinnen op een tijt seydt dat ulenspieghel op een rat lach’ [How Owlglass tells thesame landlady that Owlglass was lying on a wheel]34, while Frederyke of Jennen of 1518 contains the left half of the woodcut [‘Hoe Ulesplegel antwoorde eenen man die nae den wech vraghede’ [How Owlglass answered a man who asked him the way]; a story which, by the way, makes up one of the rare additions when compared to the Grüninger edition.35 Besides these, also the collection of poems printed by Jan van Doesborch has in it woodcuts used previously for Uilenspiegel.36

The earliest surviving edition of the story of the sorcerer Virgilius was printed by Willem Vorsterman at Antwerp between 1518 and 1525. Except for three passages, its text is exactly the same as Jan van Doesborch’s English language edition. What is more, these editions have been enlarged alike in comparison with their French source. Seeing that the three above-mentioned passages in the English version agree with the French text, there is good reason to assume that there must also have been an earlier edition in Dutch of the Virgilius story.37

Willem Vorsterman also printed the earliest surviving edition in Dutch of Frederik van Jenuen, dated 1531. An earlier edition has to be assumed also in this instance because Jan van Doesborch’s edition in English, dated 1518, concerns a translation from the Dutch. Although Vorsterman’s edition is a mixture of prose and verse and Jan van Doesborch’s is exclusively in prose, the two texts correspond very closely to each other. It is quite clear that the English translation was made from a version which was virtually identical with Vorsterman’s edition. The verse passages reappear in the English text in prose, albeit very much abridged. Moreover, the Dutch and the English texts differ from their German source in their title. All the German editions are called Die historie von den vier (zwei) kaufleuten.38

In their presentation of the text of the only surviving copy of the Pastoor van Kalenberg in Dutch, printed by Albert Bouwmanszen at Amsterdam in 1613, Hinke van Kampen and Herman Pleij are quite positive. Jan van Doesborch’s preference for parallel editions has convinced them that the existence of the English edition of the Pastoor van Kalenberg is by itself a sufficient indication for an earlier edition in Dutch. Comparison with its High and Low German sources serves to confirm this hypothesis. The English translation can only have come about from Dutch whereby the lost earliest Dutch edition is fairly accurately represented by the one of 1613. Proof of the close kinship between the Dutch and English editions is also provided by the fact that these texts consist of prose throughout, while the German texts are all in verse.39

The history of the transmission of Mary of Nemmegen differs from that of the other texts in so far as Mariken van Nieumeghen is an original Dutch story. As has already been stated in the introduction, there is no doubt at all that Mary of Nemmegen is a translation from the Dutch. It is equally certain also that the English text is not derived from the earliest surviving Dutch edition which was once again printed by Willem Vorsterman at Antwerp. This Dutch edition is admittedly earlier, but its text is nevertheless rather corrupt. What is more, the woodcuts used in it are imitations of those found in the English text. There must therefore have been an earlier edition in Dutch.40

In his choice of works of fiction for the English market Jan van Doesborch did not therefore resort to reprints, with the possible exception of the Gest of Robyn Hode. Apart from Mary of Nemmegen the texts chosen by him were part of international literature. They were bestsellers in their country of origin where they went through numerous editions. Jan van Doesborch’s editions are however their first in the English language and considering the subsequent printing history of the remaining texts in England his enterprise was certainly successful.

Bearing in mind that none of the extant Dutch editions corresponding to Jan van Doesborch’s English language editions represents the earliest appearance in print of these texts in Dutch, the assumption that earlier Dutch language editions of them did in fact exist must be justified. What cannot be proved is that Jan van Doesborch had printed them. However, the fact that he was the only Antwerp printer to issue English and Dutch editions in parallel at any rate lends some strength to this possibility.

The arguments that helped Jan van Doesborch to reach a decision whether or not to produce a text in an English translation will stand out even better if we look at the kind of text he printed in Dutch and discover why he printed these texts in Dutch only.


In the field of history Jan van Doesborch printed the Cronike van Brabant, Hollant, Seelant, Vlaenderen (NK 652-656) in 1512, 1518 and 1530, a work of which he was neither the first nor the only printer and one clearly intended for the home market. The same applies to the Chronycke van Hollant, Zeelandt en Vrieslandt (NK 614) the second part of which, covering the years 1517-30, he printed in 1530. For the long first part he had the edition of Jan Seversz of Leiden (NK 613) at his disposal and for the second part he simply availed himself of the same text as is found in the Cronike van Brabant.

Next to a prognostication (NK 4452) Jan van Doesborch printed first of all a number of medical texts. Dat regiment der gesontheit (NK 4397) of c. 1510 is a little book often printed in Latin, German and French,41 which offers advice on the right way of life according to the seasons of the year.

At Utrecht, where Jan van Doesborch had moved in late 1530 or early 1531, he printed towards the end of 1531 Der vrouwen natuere ende complexie

(NK 2184). This is the translation of a part of the Liber physionomiae by Michael Scotus42 which, to judge by its many editions at the end of the fifteenth and the beginning of the sixteenth centuries, enjoyed enormous popularity. At Utrecht, in 1532, Jan van Doesborch printed an enlarged edition of Den groten herbarius (NK 3145). This book describes plants with their medicinal qualities and encompasses, together with Der dieren palleys, the complete text of the Hortus Sanitatis, except for the portion dealing with the secret powers of stones. Den groten herbarius further contains instructions for the examination of urine, the making of ointments and the distillation of water.43

Thuys der fortunen ende dat huys der doot (NK 1150) of 1518 is a compilation of texts combining in one book certain characteristics of a prognostication, an astrological treatise and one on bloodletting in the manner of Dat regiment der gesontheit.

I think it unlikely that Jan van Doesborch printed any of the above also in English, with the possible exception of Den grote herbarius. Not only were these texts already highly popular in Latin and in part also in French and English in the fifteenth and early sixteenth centuries, there is a counter-indication against English editions of Dat regiment der gesontheit and Dat huys der fortunen in their composition which is largely in verse. An English translation of Den groten herbarius is supported by Jan van Doesborch’s publication in English of Der dieren palleys. He is however the first and only printer of the latter text in the Low Countries. Other editions of Den groten herbarius in Dutch existed already from c. 1484 onward.44
In the area of catechetical literature Jan van Doesborch printed, besides the Vijfthien vreesselijke tekenen, Den oorspronck onser salicheyt (NK 1628), dated 1517. It is a collection of miscellaneous devotional texts, among them also a version of the former text. Moreover, around 1519 Jan van Doesborch printed another, somewhat abridged and revised version of Den oorspronck onser salicheyt, entitled Die bibele int corte (NK 4424).45 These texts were not translated into English as they stand, but mention should be made in this connection of two other works, i.e. The IX drunkardes46 of 1523 and Dat bedroch der vrouwen (NK 4422) of c. 1532.

Only one copy of The IX drunkardes is recorded, printed by Robert Bankes in London. The colophon says in so many words that the text is translated from the Dutch. Not only was Jan van Doesborch in 1523 in London, the text also clearly reveals its dependence on Jan van Doesborch’s publications: a larger part of the woodcuts used in this text are found in books which he had published earlier, while the stories of the nine Biblical drunkards and their unhappy fate are derived from texts which can to a large extend be traced back to publications of Jan van Doesborch, especially Den oorspronck onser salicheyt and Die bibele int corte. Moreover, the text of Der IX quaetsten (NK 1784), which Jan van Doesborch printed in 1528, closely resembles The IX drunkardes in composition, contents and didactic approach. Der IX quaetsten describes the wicked life and painful death of the nine worst men that ever lived. The text is unique in so far as it is the only surviving counterpart of a thematic complex which in the Netherlands is referred to as ‘de negen besten’—in the English-speaking world ‘the nine worthies’.47

It could even be the case that Jan van Doesborch himself compiled The IX drunkardes, since a similar function of compiler has been suggested for him for Dat bedroch der vrouwen.48 The edition of c. 1532 of Dat bedroch der vrouwen is again known from a single surviving copy. The book is printed by Jan Berntsz at Utrecht. This need not cause any surprise because in 1532 Jan van Doesborch and Jan Berntsz worked in close collaboration. It is evident from the fact that they lived at the same address and that from 1531 onward Jan Berntsz made use of Jan van Doesborch’s woodcuts, while in the course of time he reprinted quite a few of the texts which Jan van Doesborch had published before.49

The survival of copies of two different mid-sixteenth-century editions of the English translation of Dat bedroch der vrouwen, The deceyte of women,50 strengthens the supposition that originally this text too had a Dutch-English parallel edition at Antwerp. And it is true that part of the twenty-three stories comprised in this collection derives from texts published by Jan van Doesborch, especially again from Den oorspronck onser salicheyt and Die bibele int corte. The composition of this collection demonstrated very clearly that only someone with a very detailed knowledge of the extend and the content of Jan van Doesborch’s production could have compiled it. The printer himself appears to be the most suitable person.

We can now recognise that also devotional-didactic texts from among Jan van Doesborch’s production find their way, even if in narrative guise, into the English-speaking world, not excluding the possibility of an English language edition also of Der IX quaetsten.


In the area of fiction Jan van Doesborch’s editions of Buevijne van Austoen (NK 1085) of 1504, Historie vanden ridder metten Swane (NK 3172) of c. 1515 and Floris ende Blancheflour (NK 3160) of about 1517 make him the printer of three prose romances, versions in prose of medieval verse. Another two texts which came from his press can be said to hover on the borderline between historiography and prose romance, i.e. the Distructie van Troyen (NK 4137) of c. 1510 and the Historien van Jason ende van Hercules (NK 3164) of’ 1521.

English versions of these texts, printed by, Jan van Doesborch, are unlikely to have existed. They all share in common that Latin and even more, French editions of these texts had made them known already to the English public and had brought about their own textual tradition in medieval English literature.51

Further, Jan van Doesborch printed Vanden ghedinghe tusschen eenen coopman ende eenen jode (NK 3063) about 1515, Tghevecht van minnen (NK 2115) in 1516, a poem surviving only in fragments in praise of marrying young (NK 3059) about 1520, Tdal Sonder wederkeeren by Amé de Montgesoie (NK 1519) in the translation of Colijn Caillieu and the collection of poems, the Refereynen, about 1529.

All the above texts are, without any exception , written in verse and the poetry of rhetoricians certainly makes very high demands on a translator. Given Jan van Doesborch’s preference for prose, it is improbable that one or more of these poetic works would have been translated and printed in English.


Quite obviously Jan van Doesborch took great care over the problem which texts were suitable for the English market. He used several criteria in reaching a decision whether or not a text should be translated and printed, its commercial prospect predominating. Keeping himself well informed what texts were already available in England, he attempted larger and fictional works in English translation only if his was going to the first edition in the English speaking world. Poetry, or a preponderance of verse in a text, especially the difficult texts of the rhetoricians, meant certain rejection.

The proposition that Jan van Doesborch printed many texts in the form of Dutch-English parallel editions can be further defined. Some of the English texts he produced are shown to have been no more than straightforward reprints of popular schoolbooks which probably supplied the necessary firm foundations for his business. Only of works of fiction published by Jan van Doesborch in English is it legitimate to assume that he also produced Dutch language editions of those texts.

Not only did Jan van Doesborch reach a decision on the choice of suitable texts for the English market, in some instances the choice of a text seems subsequently to have influenced also its presentation. Very probably the differences in style and content between Frederyke of Jennen and Frederick van Jenuen and between Mary of Nemmegen and Mariken van Nieumeghen find an explanation only by reference to Jan van Doesborch’s publishing activities.

The impact of Jan van Doesborch

In the previous paragraph there has been looked at the printing of English texts by Van Doesborch in a more publisher focused perspective, but there have been made some interesting remarks on the importance and impact of Van Doesborch in England. [to be continued]

2.7 Simultaneous productions


The simultaneous publication of Dutch and English texts by Jan van Doesborch Pleij suggested that all of the texts where of Van Doesborch printed a Dutch edition and where of later English editions were published, originally were published by Van Doesborch in Dutch and English simultaneously.[1] In a limited amount of cases within the list of Van Doesborch there is actually evidence of this habit. There are English translations prnted by Van Doesborch of Van den vijfthien vreesselijcke Teekenen, (The fifteen tokens); Der Dieren Palleys (The wonderful shape) and Van der nieuwer werelt (Of the newe landes). Pleij thought besides Dat Bedroch der Vrouwen / The deceyte of women – also about the following texts: • Vergilius / Virgilius • Ulenspiegel / Howleglas • De pastoor van Kalenberg / The Parson of Kalenborowe • Frederik van Jenuen / Frederick of Jennen • Broeder Russche / Friar Rush • Mariken van Nieumeghen / Mary of Nemmegen But actually here the challenges starts. Only of four of the seven texts, editions of the English text printed by Van Doesborch do survive and not of all texts do reprints by other publishers in England survive. Furthermore the existing Dutch editions however are all from other Dutch publishers. Bedroch der Vrouwen, Jan Berntsz, Utrecht c. 1532 The Deceyte of Women Mariken van Nieumeghen, Antwerpen, Willem Vorsterman, c. Mary of Nemmegen, Jan van Doesborch, Antwerp c. Broeder Russche, Jan van Bergen, Antwerpen, c. Friar Rush Frederick van Jenuen, Willem Vorsterman, Antwerpen, c. Frederyk of Jennen, Jan van Doesborch, Antwerp c. Vergilius. Van zijn leven etc. Willem Vorsterman, Antwerpen, c. Virgilius, Jan van Doesborch, Antwerp c. Ulenspiegel, Hillen van Hoochstraten, Antwerp, c. 1528 Howleglas, De pastoor van Kalenberg, Amsterdam, c. 1613. The Parson of Kalenborowe, Jan van Doesborch, Antwerp c. 1523 Of course it is impossible to prove that the suggestion of Pleij is valid. There are however some possibilities to make the suggestion of Pleij more plausible. One of the possibilities is to see whether there are other reasons to attach the texts to Van Doesborch. I will come to that. Hill-Zenk has put an interesting question in relationship to the role of Van Doesborch as an agent of English texts. She argues correctly that there were also other publishers who brought fictional and non-fictional texts in English to England. In fact she claims that some of the texts in the above list were translations from the German. Especially Andreas Dorn —–would be important in this respect. So first of all we have to see whether the mentioned texts arrived in England through the Netherlands or directly from the Netherlands. In the case of Howleglas the situation is rather clear. And also Dat Bedroch der Vrouwen / The deceyte of women and Mariken van Nieumeghen / Mary of Niemeghen since they are from Dutch origin. The relationship between Virgilius. Van zijn leven en doot, Virgille and Virgilius has been discussed in dept. You could argue that the origin is French, which I doubt – but it is quite certain that the English text is based upon a Dutch source and that it did not derive from the surviving edition of Willem Vorsterman. The three other texts were Hill-Zenk is referring to – besides the possible simultaneous productions of non fictional texts I suggested[noot=1] – are Frederick of Jennen, The Parson of Kalenborowe and Friar Rush. Virgilius. Of his lyfe and death At the end of the fifteen and the beginning of the sixteenth century the popularity of the sorcerer Vergilius in Western Europe, and especcially in the low countries and France to be at its peak. Not only famous Dutch writers as Anthonis de Roovere, Jan van den Dale, Anna Bijns and Mat¬thijs de Casteleyn appear to be familiar with this intreaging appearance of the Vergil / Virgil. Also in the Antwerps Liedboek and the compilationas of refrains of Jan van Stijevoort and Jan van Doesborch we find references to the sorcerer Vergilius. Next to that in France and the low countries appear prose romances about Vergilius in which a considerable amount of stories are gathered. A German text in verse Von Virgilio dem Zauberer printed around 1495 by Peter Wagner in Nürnberg has preceded the prose romances. In France appear between 1540 certainly eight editions of Les faictz merveilleux de Virgille. 1 Vergilius Maro, Publius, La nativité et merveilleuses choses de Virgille avec la fondation de Romme. s.l., s.n., [1520] USTC REFERENCE NO: 57826 8o, PP/FF: ff. [16] SIGNATURES: A-B8 CITATION: FB 50591 Rothschild no. 1492 Paris (Fr), Bibliothèque nationale de France Rothschild Vergilius Maro, Publius Virgilius. This boke treateth of the lyfe of Virgil, and of his death, and many other marvayles that he did in his lyfe tyme by witchecrafte and nygromancy, through the develles of hell London, William Copland, 1562 USTC REFERENCE NO: 505932 FORMAT: 4o PP/FF: pp. [1-26, 31-32+] SIGNATURES: A-D4(-D2,3) CITATION: ESTC S103281 USTC 505932 2 Vergilius Maro, Publius Les faicts merveilleux [Toulouse, Nicolas Vieillard], 1538 USTC REFERENCE NO: 78 FORMAT: 8o PP/FF: ff. [16] SIGNATURES: A-B8 CITATION: FB 50602 USTC 78 REFERENCES: RB vol. 20 pp. 112 no. 36 LIBRARY COPIES: Houghton Library, Harvard University, Cambridge, MA (USA) *FC5 A100 B560p (9) 3 Vergilius Maro, Publius Les faictz merveilleux Paris, Jacques Nyverd, s.d. USTC REFERENCE NO: 89525 FORMAT: 8o PP/FF: ff. [16] SIGNATURES: A-B8 [B8 blank] COLOPHON: B7r: …. nouuellement imprimez a Paris par Jaques || nyuerd demourant en la rue de la iuyfrie a lima || ge sainct pierre/ et a la premiere porte du palays CITATION: FB 50655 USTC 89525 LIBRARY COPIES: Paris (Fr), Bibliothèque de l’Arsenal 8o BL 17587 4 Vergilius Maro, Publius Les faictz merveilleux Paris, Guillaume Nyverd, s.d. USTC REFERENCE NO: 89526 PRIMARY AUTHOR: Vergilius Maro, Publius FORMAT: 8o PP/FF: ff. [16] SIGNATURES: A-B8 (B8 blank) CITATION: FB 51323 USTC 89526 REFERENCES: Brunet vol. 2 pp. 1167 LIBRARY COPIES: Paris (Fr), Bibliothèque de l’Arsenal 8o BL 17588 5 Vergilius Maro, Publius Les faictz merveilleux Paris, Guillaume Nyverd, [1529] USTC REFERENCE NO: 63912 FORMAT: 8o PP/FF: ff. [16] SIGNATURES: A4 B12 (-B12) CITATION: FB 50595 USTC 63912 LIBRARY COPIES: Princeton, NJ (USA), University Library (VRG) 2945 662 6 Vergilius Maro, Publius Les faictz merveilleux Paris, [Julien Hubert] pour Jean Saint-Denis, et pour Wynken de Worde à London, [1529] USTC REFERENCE NO: 73267 FORMAT: 8o CITATION: FB 50594 USTC 73267 REFERENCES: Moreau vol. 3 pp. 477 no. 1761 Brunet vol. 2 pp. 1167 STC no. 24827.5 LIBRARY COPIES: Oxford (UK), Bodleian Library Mson M 20 Princeton, NJ (USA), University Library 2945 662 7 Vergilius Maro, Publius Les faitz merveilleux Paris, Jean Trepperel, s.d. USTC REFERENCE NO: 51630 FORMAT: 4o CITATION: FB 50656 USTC 51630 REFERENCES: Brunet vol. 2 pp. 1166–7 LIBRARY COPIES: No Known Surviving Copy 8 Vergilius Maro, Publius La vie, les ditz et merveilles qu’il fist luy estant en Romme Lyon, Barnabé Chaussard, [1535] USTC REFERENCE NO: 55841 FORMAT: 8o PP/FF: ff. [20] SIGNATURES: a-b8 c4 CITATION: FB 50601 USTC 55841 REFERENCES: Brunet vol. 2 pp. 1168 Baudrier vol. 11 pp. 57 Gueltlingen vol. 1 pp. 45 no. 61 LIBRARY COPIES: London (UK), British Library 12410 a 34 Next to the Dutch Antwerp edition of Willem Vorsterman from around 1525: Virgilius. Van zijn leven, doot ende vanden won¬derlijcken wercken die hi dede by nigromancien ende by dat behulpe des duvels there has also survived an English text printed by Jan van Does¬borch from around 1518: Vergilius Maro, Publius Virglius. This boke treth of the lyfe of Vergilius Antwerpen, Jan van Doesborch, [1518] USTC REFERENCE NO: 437027 FORMAT: 4o PP/FF: pp. [64] SIGNATURES: A-B6 C4 D6 E4 F6 CITATION: ESTC S114884 NB 30351 USTC 437027 REFERENCES: Nijhoff & Kronenberg 4052 STC 24828. The discussion about the relationschip between the French, Dutch and English prose romances was started by Spargo who tried to prove the priority of the French prose romance towards the Dutch and English edition. He summarizes the content of Les faictz merveilleux de Virgille with the additions (2a,7a,b,21a)’ in the Dutch and English edition within 26 episodes. In vertaling luidt zijn opsomming als volgt: 1. Wonderlijke gebeurtenissen tijdens de geboorte van Virgilius 2. Virgilius leert magie in Toledo 2a. De duivel gevangen onder een houten plank 3. Virgilius omsluit de bezittingen van vijanden met behulp van lucht 4. Vijandig leger moet bewegings¬loos staan door magie 5. Vijandig leger wordt machteloos door een muur van lucht 6. Vir¬gilius in de mand 7. De wraak van Virgilius 7a. Salvatio Romae 7b. Automati¬sche metalen ruiter patrouilleert door de straten 8. Altijd brandende lamp met boog¬schutter die de lamp bedreigt 9. Tuin met zingende vogels omgeven door een muur van lucht 10. Visvijver, van water voorzien door fontein 11. Ondergrondse schatka¬mer bewaakt door ijzeren mannen die met hamers rondzwaaien 12. Vrouwelijk standbeeld doodt wellust van vrouwen 13. Luchtbrug over de zee 14. De doch¬ter van de sultan door Virgilius bezocht met behulp van de vliegende brug 15. Virgilius laat ogenschijnlijk de rivier van Babylon door het paleis van de sultan stromen 16. Kasteel van het ei 17. Virgi¬lius sticht scholen in Napels 18. Geneeskrachtig bad 19. Prachtige brug 20. Virgilius bederft met behulp van magie het drinkwater als de keizer Napels belegert 21. Bronzen slang = bocca delle verità 21a. Virgilius pro¬beert zich te verjon¬gen 22. Virgilius verdwijnt in een storm op zee. So the Dutch and English contain compared to the French editions. four additional stories Of these four stories three belong to the traditional core of legends belonging to the sorcerer Vergilius (2a, 7a en 7b), while one story only in these editions (21a) is related to Vergilius. Furthermore it is to be noticed that the French editions also contain a story that doesn’t belong to the appear in the Dutch and English edition and also doesn’t belong to the traditional circle of stories around Virgilius (22). Also some of the stories which the prose romances have in common appear here for the first time (1, 11, 14,15 and 21). The fact that the the oldest surviving Dutch and English edition have the same woodcut illustrations hints towards a close relationship between the Dutch and English edition. About the relationship it self opinions are divided. Spargo comes to the conclusion that the Dutch text is a translation out of the French en that the English is a translation out of the Dutch. However Spargo states: ‘My guess is that the translator of the English version had access to the French romance as well as to the Dutch. The Dutch he used for, say, a first draft, later resorting to the French for passages that seemed doubtfull to him in the Dutch.’ This explanation is highly academic and shows little insight into the way printers dealt with these kind of texts. The priority of the French is mostly based on the period the French printers published their texts. The dates Spargo used are not valid any more.[1] According to the USTC the first dated edition is from 1538. It is true that Jean Trepperel started early – first dated edition 1491 – but his latest dated edition is from 1531. The widow of Jean Trepperel workes from 1507 to 1532l the latest dated edition is from 1519. So probably there have been two printers with the name Jean Trepperel, Father and son? Guillaume Nyverd started in 1501 and continued working untill 1530, but his latest dated edition is from 1516. So we can conclude that there is little to say about priority as long as the there so little security about the dates. You might argue that the amount of different editions is an argument in favor of the priority of the French. De prioriteit die Spargo aan de Franse tekst toekent, is voornamelijk gebaseerd op de periode waarin de drukkers van de oudst overgeleverde Franse Virgilius-teksten, Trepperel en Nyverd werkzaam waren en waarin zij dus hun Virgilius-tekst hebben gedrukt. Jehan Trepperel was actief in Parijs tussen 1500 en 1511, terwijl Guillaume Nyverd in dezelfde stad tussen 1500 en 1515. So the first French was published not later than 1520. De weduwe van Jehan Trepperel werkte echter nog tot 1525, zodat we mogen aannemen dat de Franse tekst in ieder geval in of voor 1515 werd ge¬drukt. Convincing differences in content that prove the priority of the French text are not available, as Debaene shows when he makes clear that ‘eenen ridder van zijnder moeder wegen die seer scoon was ende cloeck ter wapenen’ is indeed not a ‘clumsy paraphrase’ van ‘ung chevalier de part de sa mere, moult preux et sain’ and in the sentence ‘Napels… ende was gheleghen in dye beste merckt van Romanyen’ the word ‘merckt’ is not a wrong translation of ‘marche’ in ‘et si estoit assise en la meilleure marche de toute Rommanie’. The conclusion of Spargo that it is more likely that the Dutch editor added some stories was turned around Debaene and Gessler. Debaene states that the wish of the French publisher to shorten the text is an argument in favor of the priority of the Dutch text. A stronger argument however seems that one of the stories ‘ added’ to the Dutch the De wens van de Franse drukker om de tekst te bekorten noemt Debaene als argument om priori¬teit aan de Nederlandse tekst te verlenen en hij wijst er bovendien op dat een van de ‘salvatio romae’ (7a) belongs to the traditional circle of stories related to the sorcerer Vergilius. Debaene conclusion is right when he statest hat there is no real evidence to decide whether where the priority lies.[2] De¬bae¬ne states correctly that the suggested chronology influenced Spargo to deeply. Spargo saw no reason to see the edition of Willem Vorsterman as a reprint and that is why he preferred the dating in the catalogue of the Bri¬tish Library (c. 1518) and he neglected the much better based dating of Nijhoff-Kronenberg, who say ‘c. 1525 or somewhat later’. Because the English prose romance on some occasions is similar to the French text, he came to the rather academic construction mentioned above. Debaene states correctly that the very small changes in three lines by which Spargo tries to prove the dependancy of the English from the French are very easy to explain when we assume that the Vorsterman edition is not the first Dutch edition and the edition in English of Van Doesborch was not based on this Vorsterman edition In 1990 I followed Spargo since adding stories to texts is usual within the list of Van Doesborch.. The relationship between the prose romances However somewhat later I got indications that the relationship between the Dutch and French text is more complex Spargo Debaene and I in 1990 thought. Since then it is my opinion that the text os originally is compilled in Dutch. It is very well possible that the Dutch and English editions are # reprints and that the stemma is its most simpel form has been like this: *N – *N+3 – NWV c. 1525 \ F \ EJvD c. 1518 Based on the original text *N a translation into French has been made, while into *N+3 not only three stories have been added; the ‘original’ story 22 has been replaced by a new story about the death of Vergilius (21a). This text has been used for the English translation EJvD c. 1518 and the Antwerp edition of Willem Vorsterman NWV c. 1525. To make this hypothesis somewhat probably there actually need to be four propositions plausible; a) the English text is a translation out of the Dutch, and not the other way b) the edition Vorsterman is a reprint / there has been an edition in Dutch before the edition of Vorsterman c) the original text was written in Dutch d) the surviving Dutch prose romance combines two traditions around ad a) A clear mistake is the first indication that the English text is a translation out of the Dutch. When the emperor besieges Vergilius in his castleVirgilius protects himself eith a wall of air. In French it reads ‘laer’, in Dutch ‘lucht’ and in English ‘aeyr’. But when this word two lines later reappears the English text suddenly has‘light’, which is probably a misreading. The translator must have read ‘licht’ in stead of ‘lucht’. (…) the place of Virgilius that was rounde aboute well walled and closed with the aeyr that whan the Emperour cam before the walles with all his hoste they myght nat gowe nor for¬warde nor back¬warde. And than went fro[m] his castell fourthe Virgi¬lius and with his ne¬gro¬mancy he made also a lyght in suche maner that they coulde nat goo forwarde nor re¬turne but stande styll.(B3v.) (…) Virgilius woninghe die om¬maect was met een stercken wal ende besluytinge vander lucht daer die keyser noch zijn volc door noch over gheco¬men en conden, so en mochten si nyet voor¬der wat si daer toe deden. Doe ghinc Vir¬gili¬us achter dat heyr ende maecte een beslu¬tinghe van der lucht die in gros¬serende in sulcker manieren dat si besloten waren dat si niet voorwaerts naden casteel noch achterwaerts en moch¬ten ghaen (B3r.) (…) la closture que Virgille avoit fait à l’environ de ces ma¬noirs, et eulx là ve¬nus ne peurent plus aller avant, pour cho¬se qu’ilz peussent, et quant ilz fu¬rent là, Virgille // s’en alla der¬riere l’ost et fist closture de l’aer en telle maniere qu’ilz les encloit qu’ilz ne pouvoient recul¬ler, ne retourner, ne aler avant vers le chastel pour chose qu’ilz sceussent faire. (A4v.-A5r). There are some places in which the English text is obviously inferior to the French and Dutch text. In the story about Vergilius and the daughter of the sultan is told that she travels with Vergilius, but that she N: en hadse hem niet ghesien dan by nachte (D2r.) F: si ne l’avoit veu que de nuyt (B2v.) E: she never sawe hym afore (D3v.) In this story it is crucial that they meet in the middle of the night as we shall see. In the well known story of Vergilius in the basket is described how Virgilius has been pulled up a basket and has to stay in it untill the next morning. The French and Dutch are very precise in contrast to the English: F: (…) jusques au second estage de la tour. Et quant il fut ainsi que à dix piedz de la fenestre (…)(A7r.) N: (…) totter tweeder stadien vanden toren. Ende als hi op .x. voeten na biden venstere was (…)(C1r.) E (…) that he cam halfe waye (…)(B6r.) ad b) It is clear that the English text is certainly not the source for the Dutch or French text. As a consequence there are two possibilities. The edition of Vorsterman is printed somewhere before or in 1518 or the edition of Vorsterman is a reprint. Spargo shows that in some cases the English prose romance has better readings than the Dutch. When Virgilius returns to Rome the French and the English texts information which doesn’t appear in the Dutch: F: (…) il y avoit plus douze ans quelle ne lavoit veu. (A4r.) E: (…) she sawe hym nat afore by the space of .xij. yeres afore (B1r.) To this example can be added another indication that the edition of Vorsterman is not the first Dutch edition. The sun of the successor of the emperor Remus is called in the French text ‘Pacides’(A3v.) , in the English ‘Persydes’(A5v.) and in the Dutch ‘Persiaes’(A4r.). It is very likely that the spelling ‘Persiaes’ is caudes by a misreading of the ‘a’ in stead of a ‘d’, possibly caused by an unclear of broken ‘d’. Because the name is totally fictive it is impossible to think of a correction in the English text. The source of Vorsterman had presumably Persides as the name of the emperor. Actually the undated edition of Guillaume Nyverd has ‘parcides’ .[1] So we may safely conclude that the edition of Vorsterman wasn’t the first edition in Dutch from the text. The English translation was from the Dutch, but we may assume that this text was prior to the edition Vorsterman. ad c) Een van de verhalen die de Nederlandse en Franse prozadruk¬ken gemeenschappelijk hebben, is de geschiedenis van Virgi¬lius en de soudaensdochter (14, 15). Het verhaal over Virgilius en de sul¬tansdochter beslaat in het Nederlandse boekje ongeveer vijf bladzijden en het is opgedeeld in vier paragrafen (D2r.-D4v.). In de eerste para¬graaf wordt ver¬teld hoe Virgilius alleen al op basis van wat hij over haar schoonheid heeft gehoord, verliefd wordt op de sultansdoch¬ter. Hij gaat naar haar toe en neemt haar mee naar Rome. Ze gaan echter niet over land of zee, maar via de luchtbrug die Virgilius met behulp van zijn to¬verkunst heeft gemaakt. Nadat Virgilius haar zijn schatten heeft getoond, brengt hij haar na ver¬loop van tijd op haar verzoek weer terug naar haar eigen land. De sultan die zijn dochter heeft gemist, vraagt haar bij een volgende reis met Virgilius vruchten en noten uit diens land mee te brengen, opdat hij zal weten waar Virgilius van¬daan komt. De trouwe, maar naieve dochter doet dit en haar vader concludeert dat Virgilius er¬gens uit de buurt van Frankrijk afkomstig moet zijn. Vervolgens vraagt de sultan aan zijn doch¬ter om Virgilius als hij weer komt een slaapmid¬del te geven, zodat hij hem zal leren kennen. De list lukt en de sultan betrapt Virgilius samen met zijn dochter in bed. Hij wil Virgilius gevan¬genne¬men en samen met zijn dochter laten verbran¬den. Virgilius weet echter met de sultansdochter te ontsnappen. Hij zorgt ervoor dat de sultan en zijn volgelingen zich inbeelden dat ‘die grote rivier van Babilonien’ door het paleis stroomt en zij er midden in liggen: ‘si lieden swemden ende laghen ende spronghen als vorsschen’ (D3v.). Virgilius neemt de sultansdochter mee op zijn luchtbrug en sticht voor haar de stad Napels. Hij geeft haar een deel van zijn grote bezittingen en huwelijkt haar vervolgens uit aan ‘eenen heere ende riddere van Spaengien’(D4r.). Het verhaal dat Virgilius een luchtbrug maakte, is al heel oud en wordt al genoemd in de De natu¬ris rerum van Alexander Neckam uit het einde van de twaalfde eeuw. Het verhaal van Virgilius en de sultansdoch¬ter komt echter alleen voor in de zestiende eeuwse proza¬teksten rond Virgi¬lius de tovenaar. Nu wil het feit dat vanaf de vij¬fiende eeuw in de Nederlanden, Duits¬land en Scandinavië ook nog een ander verhaal over een sultansdoch¬ter circuleert. Echter niet in relatie met Virgilius als minnaar, maar in verband met Jezus. De tekst is overgele¬verd in vele redac¬ties. Al in de vori¬ge eeuw heeft Johannes Bolte in een artikel met de titel ‘Die Sultanstochter im Blumengarten’ drie hoofdgroe¬pen onder¬scheiden. Hij somt in zijn bijdrage liefst vieren¬dertig teksten op, en geeft een vijfendertig¬ste tekst uit. De eerste groep die hij onderscheidt, ‘Der blümelmacher’, wordt gepresenteerd door volkslie¬deren uit Zwitserland, Zwaben, Ober-Hessen, de Elzas, Stiermarken, Zweden, Dene¬marken en de Nederlanden. De liederen verhalen van een maagd, soms Regina genoemd, die peinst over de vraag wie toch de maker is van al die prachtige bloemen in haar tuin. Jezus verschijnt, en vertelt haar dat híj de maker van de bloemen is. Ze laat zich door hem ontvoeren òf naar een nonnenklooster, òf onmid¬dellijk naar de hemel. In de Deense en Zweedse volksliederen zendt Jezus een engel, die, in de gedaante van een vogel, zich in haar tuin neerzet en haar haar naderende einde aankondigt. Tot deze groep rekent Bolte één Nederlands lied, dat in negentiende eeuw in Gent is opgetekend. Tot de tweede groep ‘Die sultanstochter’ beho¬ren alle overige Nederlandse liederen en proza¬verhalen. De hoofdper¬soon is in deze teksten de dochter van een heidense sultan. Ze wordt door Jezus geschaakt, en naar een klooster geleid en vervolgens tot het Christendom gebracht. In de derde groep ‘Der commandant zu Großward¬ein’ zijn de variaties het grootst. Het verlangen van de maagd naar de maker van de bloemen is uit de tekst verdwenen en er wordt een nieuw persona¬ge opgevoerd. De maagd wordt door haar ouders een wereldlijke bruidegom opgedrongen. Op de morgen van haar bruiloft komt Jezus en begeleidt haar naar de hemeltuin. Op aarde teruggekomen, meent zij, dat ze slechts twee uur in de hemel heeft doorgebracht, maar er blijken 120 jaren verlopen. Nie¬mand kent haar meer. Alleen in oude kronieken is haar naam te vinden. Na ontvangst van het sacrament sterft ze. De verhouding tussen de verschillende redacties van het verhaal van Jezus en de sultansdochter in het Nederlandse taalgebied is nog niet goed on¬derzocht, maar de aspecten die voor een tekstver¬vergelijking met het verhaal van Virgilius en de sultansdochter van belang zijn, komen in alle versies behorend tot de tweede groep voor. Om die reden is het mogelijk uit te gaan van de proza¬tekst zoals Boekenoogen die in 1904 heeft uitge¬geven en die uit de eerste helft van de zestiende eeuw dateert: Een suverlijc exempel hoe dat Iesus een heydensche maghet een soudaens dochter wech leyde wt haren lande. De titel maakt al direct duidelijk dat wat Jesus met de sultansdochter doet, overeenkomt met datgene dat Virgilius doet: allebei nemen zij een sultansdochter mee naar West-Europa. De tekst begint als volgt: ‘Men leest datter was een heidensce soudaen die alte schoonen maget hadde tot eender dochter’ (p. 2). De sultansdochter wil heel graag de maker van de mooie bloemen in haar tuin, leren kennen: ‘Ende si plach dicwil te dencken dat de meester die dat maecte seer abel moste wesen ende seer minlijc’. Jezus gaat ‘s nachts in de gedaante van een ‘suverlijc iongelinc’ naar haar toe en hij zegt haar: ‘… ic bin u lief Iesus die maker der bloemen ende hi seyde haer hoe seere dat hise minde ende lange lief hadde gehad al wast dat sijs niet en wiste ende hem niet en kende So vraechde hi haer of si hem niet en soude willen verkiezen tot een boel ende of si niet met hem en soude willen gaen hi soudese gaern ontscaken’(p. 2-3). Zij weet het echter nog niet zeker en als Jezus de volgende nacht terug komt vraagt zij hem of hij: ‘oec eenich goet hadde Hi seyde dat hi veel machtiger heer waer ende dat hi ongelijc meer goets hadde dan haer vader ende zijn rijck en soude nimmermeer eynde nemen.’(…) ‘Ende noch seyde hi haer woude si hem haer trouwe geven ende eewelijck ghetrouwe blijven so soude si een verweende coninginne wesen in zijn rijc…’ (p. 3-4) Vervolgens vraagt zij: ‘wil ic yet van mijnen goeden mede dragen Hi seyde neen ghi ic ben rijc genoech u te houden op minen coste’ (p. 4) Dan komt Jezus haar halen: ‘Iesus was oec seer sienlic ghecleet want hi hadde eenen tabbaert aen van scoonre blauwer verwen gelijc lasuer ende dien was al beset met gulden sterren Ende hi hadde om sinen schouderen een gulden oerde die was beset met dierbaer gesteenten ende hinck totter aerden toe Ende zijn aensichte was van alte schonen witten gedaente Ende dat bloes van zijnen wangen was als scone rode rosen Dese maget en hadde nye so schone iongelinc gesien’ (p. 4-5). Jezus brengt de verliefde, maar ontzettend naieve en geheel met het christelijke geloof onbekende sultansdochter bij een klooster: ‘Si gingen inder nacht seer veel weges ende inder dageraet quamen si voer en monniken cloester’ (p. 6) Jezus gaat zelf het klooster binnen en omdat hij niet terug¬komt, klopt de sultansdochter aan. De portier denkt in eerste instantie met de duivel in de gedaante van een mooie vrouw te doen te hebben. Zij beschrijft Jezus, maar zijn naam is haar jammer genoeg ontschoten. De portier heeft nie¬mand gezien en daarom vraagt de sultansdochter of de abt kan komen. Deze vraagt haar of ze de man zou herken¬nen. Natuurlijk bevindt Jezus zich niet onder de monniken en het dienstpersoneel van het klooster, maar als de abt in vertwijfeling uit¬roept ‘Iesus van Nazarenen wat is dit’ (p. 8) herkent de sultansdoch¬ter zijn naam. De abt vraagt haar te vertellen hoe zij bij het klooster gekomen is: ‘doen seide zijt hoe dat alle saken gesciet waren Ende also die abt verstont so wast .v. hondert mijlen dat si was gecomen in eenre nacht’ (p. 8). Het einde van het verhaal, waarin de sultansdochter na haar kloosterleven uiteinde¬lijk naar de hemel gaat, is voor ons niet verder van belang. De overeenkomsten met het verhaal van Virgilius en de sultansdochter zijn duidelijk. Ook Virgili¬us neemt een sultansdochter, die hij ‘s nachts had bezocht, mee uit haar land, waarbij hij in korte tijd een hele grote afstand aflegt. Ook allerlei details – zowel voor wat betreft de overeenkomensten als de tegenstellingen – lijken een rela¬tie tussen de twee verhalen te bevstigen. Het verhaal van Virgilius en de sultansdochter draagt als titel: ‘Hoe Virgilius boeleerde met des soudaensdochter’ en begint als volgt: ‘Dicwils hoorde Virgilius vertellen van des soudaens dochter ende van haerder scoonheyt. So wert hi op haer met liefden ontsteken al en had hijse niet ghe¬sien. Ende hy dede so veel dat hijer by quam ende datse hem consen¬teerde tot sinen wille, nochtans en hadse hem niet ghesien dan by nachte. Op een tijt seyde si tot Virgilius datse met hem reysen wilde in zijn landt ende weten wat mans dat hi was ende wat woninghe dat hi hadde. Ende hi seyde dat hi haer daer gheerne brenghen soude, mer si soude menich lant overtreden ende si en soude niet gaen dan door die locht over de zee. Ende so leyde hijse te Romen door de locht ende wachtese dat niemant en sach ende si en sprack tot niemant dan tot Virgilius. Ende hy wijsde haer zijn palleys ende zijnen boomgaert, zijn voute, zijnen schat ende den metalen man dye stont altijt om slaen. Ende Virgilius bewijsde haer alle zijnen schat ende presen¬teerden haer, maer si en wildes niet ontfanghen segghende dat zys te veel hadde te bewaren van haers vaders weghen.’(D2r.-v.) In deze passage valt op dat Virgilius verliefd wordt op een sultansdochter die hij nooit gezien heeft, die hij zijn bezittingen laat zien en die hij vervolgens een deel van zijn rijkdom aanbiedt. Jezus houdt eveneens al heel lang van de sultansdochter, hoewel zij hem nooit gezien heeft. Zoals Virgilius ‘boeleerde’ met de sul¬tansdochter vraagt Jezus aan de sultansdochter of zij hem ‘niet en soude willen verkiezen tot een boel’. De sultansdochter vraagt in beide teksten naar de positie en rijkdom van haar min¬naar. De sultansdochter vraagt aan Jezus of zij iets van haar rijkdom mee moet nemen; Virgilius vraaagt op zijn beurt aan de sultansdochter of zij iets van zijn rijkdom mee wil nemen. Jezus slaat het aan¬bod van de sultansdochter af; de andere sultans¬dochter wijst op haar beurt het aanbod van Virgi¬lius af. De vierde paragraaf van de tekst over Virgilius en de sultansdochter met de titel ‘Hoe Virgilius ontquam ende leyde met hem de schoone joncfrouwe des soudaens dochtere, ende hoe dat hi fondeerde die schone ende heerlijcke stadt van Napels’ (D3v.) vertelt hoe Virgilius de sultansdochter mee naar Rome neemt. Hij geeft haar veel bezit¬tingen en sticht Napels voor haar. ‘Ende hy leyde daer een deel van sinen schat ende hi stelde daer in zijn vriendinne die schoone joncfrouwe des soudaensdochter ende hy gaf haer die stadt ende dat lant daer omtrent tot behoef van haer ende van haren kinde¬ren. Ende doen en beyde hy nyet langhe hy en bestedese aen eenen heere ende riddere van Spaengien.’ (D4r.) Virgilius maakt zijn sultansdochter met wie hij – net als Jezus – niet trouwt en ook niet verder samenleeft een echte ‘verweende coninginne’ en ook in dit opzicht loopt de tekst parallel met het verhaal van Jezus en de sultansdochter. Je¬zus’ koninkrijk is echter niet van deze wereld en de sultansdochter wordt – hoewel zij dat niet gelijk beseft – zijn geestelijke bruid. De overeenkomsten zijn zo treffend dat we er gezien de overlevering en de grote verspreiding van de verhalen en liederen rond Jezus en de sultansdochter in de Nederlanden van uit kunnen gaan dat deze tekst als inspiratiebron voor het verhaal in de Virgilius-tekst heeft gediend en dat we te maken hebben met een wereldlijk contra¬fact. Veelbete¬kenend is in dit opzicht is ook dat, toen Keizer Karel V in 1520 in Antwerpen werd ingehaald, ‘de gezellen der Violiere gedu¬rende twee dagen speelden het “Spel van Amyca of de Makere der bloemen”‘, hetgeen wijst op een grote bekendheid van het onderwerp. We mogen veronderstellen dat veel lezers van de Virgilius-tekst dit achterliggende verhaal hebben herkend. Bolte noemt in zijn opsomming van redacties van ‘Die sultanstochter im Blu¬mengarten’ slechts bronnen uit Ger¬maanse regio’s. Hieruit volgt dat het intertekstuele spel tussen het exempel van Jezus en de soudaensdochter en het verhaal over Virgili¬us en de sultansdochter zoals we dit in de Nederlandse prozatekst tegenkomen eigenlijk al¬leen binnen het Nederlandse taalgebied kon func¬tioneren. Het is natuurlijk mogelijk dat de samensteller van de Franse tekst tweetalig was en goed ver¬trouwd was met de in het Nederlandse taalgebied circulerende verhalen. Echter ook in dat geval blijft overeind staan dat – gezien de populari¬teit van het verhaal over Jezus en de soudaens¬doch¬ter – meer Nederlandstalige dan Franstalige lezers de link tussen de twee verhalen hebben kunnen leggen. En dit mag worden opgevat als een ondersteuning van de hypothese dat de prozatekst oorspronkelijk in het Nederlands is gecompi¬leerd. Nog meer aanwijzingen Een verdere aanwijzing voor de Nederlandse oor¬sprong van de tekst is dat in de compilatie ook gebruik is gemaakt van motieven die alleen uit Duitstalige ‘Virgilius-bronnen’ bekend zijn. Het verhaal over de list van Virgilius waar¬door hij de toverboe¬ken van de duivel weet te bemachtigen (2a), is evenals het verhaal over het beeld dat de vrouwe¬lijke wellust doodt (12) mogelijk ge¬nspireerd door het relaas in de Welt¬chronik van Jansen Enikel en in Von Virgi¬lio dem Zauberer. In andere bronnen zijn de verhalen niet aange¬troffen. Omdat de literaire relaties tussen Duitsland en de Nederlanden zijn in de middeleeu¬wen heel intensief zijn geweest, is het goed moge¬lijk om in het gebruik van ‘Duitse’ Virgili¬usverhalen een argument ten gunste van de priori¬teit van de Nederlandse tekst te zien. In het tekstgedeelte dat de Franse en de Ne¬derlandse tekst gemeenschappelijk hebben, zijn twee duidelijke tek¬stuele verschillen, die Spargo weliswaar in zijn overwegin¬gen heeft betrokken, maar die een nadere beschouwing ver¬dienen, omdat ze anders kunnen worden geïnterpreteerd. Spargo heeft de indruk dat de Franse prozatekst groten¬deels is gebaseerd, althans geïnspireerd op Le myreur de histoirs van Jean d’Outremeuse. Een van de aanwijzingen voor deze veronderstelling heeft betrekking op het begin van de tekst. De Franse prozatekst vertelt dat Remus het gezag over Rome aan Romulus laat en wegtrekt. Hij neemt een schat mee uit Rome en sticht Reims in ‘Ardenne’ aan de rivier de ‘Veille’. De naam Reims zou afgeleid zijn van de naam Remus en ligt inderdaad aan de Vesle in de buurt van de Franse Ardennen. Jean d’Out¬remeuse vertelt volgens Spar¬go een vergelijkbaar verhaal. Omdat Romulus al¬leen over Rome wilde regeren, verbande hij Remus en liet verkondigen dat diegene die Remus wist te doden rijkelijk beloond zou worden. Toen Remus dit hoorde, vluchtte hij naar Luik in het land van de ‘Duc de Galle’. Daar gaf ‘Ector’ zijn broer het district Champagne en Remus stichtte daar ‘Rains en Champagne’. Jean d’Outremeuse legt overigens geen relatie tussen de stich¬ting van Reims en de daden van Virgilius. In de Franse prozatekst wordt verteld dat de vader van Virgi¬lius een ‘chevalier des Ardennes’, een leenman van de zoon van Remus is. Volgens Spargo is het heel goed mogelijk dat in het hand¬schrift _des stond, omdat van de vader van de histori¬sche Virgilius bekend is dat hij land bezat in Andes, niet ver van Mantua. De Fransman zou de afkorting _des hebben opgelost tot het hem bekende Ardennes en niet tot Andes. Debaene hecht weinig waarde aan deze suggestie van Spargo, maar hij gaat niet verder op de zaak in, hoewel de Neder¬landse tekst een andere lezing heeft. Volgens de Nederland¬se tekst ligt Reyns gewoon in ‘Campanien’(A1v.) en was de vader van Virgilius de tovenaar een ‘ridder van Campa¬nien’(A4r.). De overeenkomst met de lezing in het werk van Jean d’Out¬remeuse – waarvan Spargo denkt dat ook de bewer¬ker van de Nederlandse tekst gebruik heeft gemaakt – is duidelijk. Spargo ziet in ‘ardennes’ een verlezing van ‘andes’, maar er is echter ook nog een andere verklaring mogelijk. Van de vader van Virgilius de tovenaar wordt in de tekst ver¬teld dat hij voortdurend conflicten had met de keizer: ‘Dese ridder van Campanien die ghetrout hadde des Sena¬toors dochter die stelde grooten twist teghen den ionghen keyser ende was hem seer scadelic.’(A4r.) Virgilius wordt na de dood van zijn vader door zijn moeder naar Rome teruggeroe¬pen, omdat hij onterfd dreigt te worden. In het leven van de historische Virgilius speelt onteigening echter ook een rol. In 42 voor Christus versloeg een leger van het drie¬manschap Marcus Antonius, Caius Julius Caesar Octavianus en Marcus Aemilius Lepi¬dus het leger van de moordenaars van Julius Cae¬sar bij de Macedonische stad Philippi. Na de overwinning kon een groot deel van het leger worden ontbon¬den. Het drieman¬schap zag zich ge¬noodzaakt veel landgoede¬ren te onteigenen ten einde de oudgedienden schadeloos te stellen door toewijzing van grondbezit. Daartoe behoorde ook de boerderij van Virgilius’ overleden vader, wiens enige erfgenaam hij was. Het lukte Virgili¬us echter om als schadeloosstelling een landgoed te krijgen in de omgeving van Napels in de land¬streek Campanië. Gaat het hier om een toeval¬li¬ge parallel tussen de wederwaardigheden van Vir¬gilius de dichter en Virgilius de tovenaar of wordt in dit begingedeelte van de tekst toch een link gelegd tussen de historische en de fictieve Virgilius? Hoe dan ook, de Nederlandse tekst heeft in ieder geval een minstens even goede lezing als de Franse tekst. Indien we aannemen dat Jean d’Outremeuse de basisinformatie verschafte, ligt de prioriteit van de Nederlandse tekst voor de hand. Dit is echter helemaal nog maar de vraag, want in andere bronnen wordt in tegenstel¬ling tot de tekst van d’Outremeuse wél een directe relatie tussen de stichting van Reims en de dood van Remus gelegd. Dat Spargo op dit verschil in lezing tussen de Franse en de Nederlandse tekst niet ingaat, heeft ongetwijfeld te maken met zijn uitgangspunt dat de Nederlandse tekst een vertaling uit het Frans was. Die mening verkondigt hij namelijk al op pagina 92/93 van zijn magistrale boek, hoewel zijn beschouwing over de ‘The Virgilius Romance’ pas in hoofdstuk 9 (p. 236 e.v.) aan de orde komt. In zijn paragraaf over het ‘Ovum incanta¬tum’ onderzoekt Spargo de legende van de stich¬ting van Napels op een ei en in deze paragraaf ziet hij een bevestiging van zijn standpunt. Spargo beschrijft wat er in de Franse tekst staat en ci¬teert vervolgens de Engelse tekst die gelijk is aan de Nederlandse. In de Franse prozatekst wordt verteld dat de stad Napels door Virgilius op een ei werd gegrondvest en dat Virgilius ook een vierkante toren bouwde met in de top door zijn toverkracht een ampulla achter een tralie¬werk, zodat niemand het flesje kon aanraken zon¬der dit te breken. Door dit traliewerk stak Vir¬gilius een balk waaraan hij een ei vast maakte. Daarna hing hij de ampulla, de fles bij de hals in een ketting. Het flesje hangt er nog steeds. Als het wordt bewogen, beeft de stad en als het wordt gebroken verzinkt de stad: Si y ficha ses enchantemens et fonda cette cité moult riche et noble, et toute fut assise sur ung oeulf; et fit une tour carrée et au couplet d’icel¬le tour fist ume empolle et y mist ung traveil de fer par enchantement, si que tout le monde ne l’eust sceu oster sans le briser, et en icelluy traveil mist ung tref, et en celluy mit ung oeuf et y pendit celle empolle par le col en une chaine, et encore y pent il; et qui croulleroit icelluy oeuf, toute la cité trembleroit, et qui le bris¬eroit, la cité fondroit. Quant Virgille eut fait celle cité, il l’appella Naples (…) In de Nederlandse en bijgevolg ook in de Engelse tekst zijn volgens Spargo enige amusante verande¬ringen opgetre¬den. Ende hi maecte met zijnder conste der nigromancien ende hy fondeerde dye stadt van Napels seer rijckelick ende edelick ende si was al heel ghefon¬deert ende ghestelt op een ey. Ende hy maecte eenen viercanten toren ende int opperste van dien toren sette hi eenen ronden appel ende een yseren geerde metter swarter const also dat al die werelt en soude dat niet connen afdoen sonder dat te breken. Ende dweers in die ysere geerde stelde hy eenen pijl ende aen dien pijle stelde hi een ey, ende hi hinc den appel bi den steel aen een keten ende noch hanget daer. Ende die dat ey roerde alle die stadt soude beven, ende die dat ey brak soe soude die stede versincken. Als Virgilius dese stadt ghemaect hadde, so gaf hi haer den name ende hi hiet se Napels.(D4r.) Spargo stelt ‘Not understanding what an ampulla was, the Dutch writer converted it into something that he did understand, an apple. If you hang up an apple, the obvious thing to hang it is by the stem; so what the neck of a glass bottle or vial becomes the stem of an apple.’ Als we de Neder¬landse tekst bekijken valt de over¬eenkomst tussen ‘appel’ en ‘Napels’ op en in de Engelse tekst lijkt de overeen¬komst zelfs nog groter: ‘Napells’, ‘Towne of Napells’, ‘a napell’, ‘the apell’, ‘towne of napels’. Weliswaar is de ondergang van Napels verbonden met het ei, maar ons inziens wekt deze passage, blijkens de afsluitende zin, de indruk dat de naamgeving van de stad in verband wordt gebracht met de appel. Deze volksetymologie kan alleen functioneren in het Nederlands en het Engels. Dat het natuurlijk geen juiste uitleg van de naam Napels (Neopolis) is, doet niet ter zake. De stichting van steden wordt in middeleeuwse kro¬nieken steevast begeleid door dergelijke etymolo¬gische verklarin¬gen. In de kroniek van Brabant wordt verteld dat Aerschot genoemd is naar de plaats waar Julius Caesar een arend schoot en Antwerpen wordt in verband gebracht met een reus, waarvan de handen van een reus in de Schelde werden gegooid. Hierboven hebben we gezien dat de naam Reims verbonden werd met Remus. In werke¬lijkheid herinnert de naam Reims aan het volk van de Remi, dat in de Romeinse tijd in het Noord-Westen van Frankrijk leefde. Veeleer is het dus de Franse vertaler die niet wist wat hij met de ‘appel’ aan moest en er maar een ‘ampulla’ van maakte. Al met al lijken er voldoende aanwijzingen te zijn die het aannemelijk maken dat een Nederland¬se basistekst aan de overlevering in het Frans, Nederlands en Engels ten grondslag lag. ad d) de verschillen tussen de Franse en de Ne¬der¬landse tekst zijn het gevolg van wijzigingen in een Nederlandse basistekst Dan komen we nu aan de laatste vraag. Hoe kunnen we aannemelijk maken dat de verschillen tussen de Nederlandse en de Franse tekst in principe het gevolg zijn van een uitbreiding annex verandering van een basistekst en niet aan veranderingen die bij de vertaling in het Frans zijn aangebracht. De tekst over Virgilius is een verzameling ver¬halen die in het kader van een anekdotenbiografie zijn geordend. De coherentie is daardoor in de basistekst al niet bijzonder groot, maar de toe¬voegingen en veranderingen hebben de coherentie zeker niet vergroot. Hierboven is al gewezen op de toevoeging tussen de zesde en achtste episode. Dit is weliswaar een zinvolle toevoeging, maar niettemin zorgt dit verhaal tegelijkertijd toch ook een breuk in het lopende verhaal. Aan het slot van de tekst versterken de toevoe¬gingen zelfs een tekstuele tegenstrij¬digheid. Uit jaloezie over de schoonheid van Napels belegert de keizer van Rome de stad. Virgilius besluit daarop om van Rome naar Napels te verhuizen onder achterla¬ting van een grote schat. In de Franse tekst, en daarmee vermoedelijk ook in de basis¬tekst, volgt op dit besluit nog maar één kort verhaal (21), dat weliswaar in Rome speelt, maar waarin de keizer geen enkele rol speelt. Hierdoor valt de breuk in de gesuggereerde chronologie nauwelijks op. Daarna volgt in de Franse tekst het verhaal over de dood van Virgilius op zee. In het laatste verhaal van de Nederlandse tekst is de keizer echter prominent aanwezig en niets wijst op vijandschap tussen de keizer en Virgili¬us. In tegendeel. Het laatste verhaal wordt inge¬leid door een aantal beloftes van Virgilius aan de keizer van Rome. Virgilius belooft aan de keizer dat hij bomen en kruiden zal maken die driemaal per jaar vrucht zullen dragen en dat de bomen tegelijkertijd bloesem, rijpe en onrijpe vruchten zullen hebben, dat hij schepen even gemakkelijk tegen de stroom in als met de stroom mee zal laten zeilen, dat hij ervoor zorg zal dragen dat geld even gemakkelijk zal worden ver¬diend als het wordt uitgegeven en dat het baren van kinderen voor vrouwen even gemakkelijk en aangenaam zal worden als de verwek¬king van kinde¬ren. En ook in het vervolg van dit laatste ver¬haal is de rol van de keizer vrij prominent. Niet alleen vraagt Virgilius onderdanig aan de keizer of hij zich drie weken lang in zijn eigen paleis¬je mag terugtrekken, maar als Virgilius te lang wegblijft, dwingt de keizer de knecht van Virgi¬lius hem de ingang van het paleis te tonen. Als hij de ingezouten lichaamsdelen van Virgilius ziet, denkt hij dat de knecht Virgilius heeft gedood. Hij laat de knecht doden en dit heeft tot gevolg dat de verjongingskuur mislukt. Van een verwijdering tussen Virgilius en de keizer is aan het begin van het laatste verhaal geen sprake. De belegering van Napels en het vertrek van Virgili¬us naar Napels staan volstrekt in tegenspraak met de daden die Virgilius in Rome in dienst van de keizer nog doet en wil doen. Dat de tekst oorspronkelijk in het Nederlands is geconcipieerd, dat deze basistekst gewijzigd en uitgebreid is en dat de druk van Vorsterman hiervan een reprint is, hebben we ons inziens voldoende aannemelijk gemaakt. Over het waarom van de wijzigingen en uitbreidingen ten opzichte van de oorspronkelijke tekst gaat ons volgende artikel. Noten Frederick of Jennen Von den zwei Kopluden Von den vier kopluden So the next question is whether the mentioned texts are based upon a text published by Van Doesborch. Why did Jan Bentsz used the Vorsterman-edition as a source for Thuys der fortunen, Virgilius?? Woodcuts used?? Woodcuts: First: Are the surviving Dutch reprints of editions of Van Doesborch? Or directly

2.8 Jan van Doesborch and his relationship with other printers


Besides his relationship with Roland van den Dorpe and Jan Berntsz it is obvious that Van Doesborch had an international orientation. Mostly he publishes French, German, English; at home-rederijkers- Willem Vorsterman? via England??
A simple start of the research are the sources he used for his books. although we must realize that Van Doesborch probably mostly got his books through an agent and that he probably only had closer contacts with other Antwerp printers . His first book, the latin text of Johannes Paltsz with a addendum of Nicolaus Aqualonga was a reprint from a edition printed in Cologne.
through agents
Hill Zenk Dorne Lubeck

5.2 Van Engeland naar Nederland

Ook de invloed van Engelse drukkers op het fonds van Neder¬landse drukkers lijkt in de periode 1500-1535 vrij gering te zijn ge¬weest. Tot nog toe is in de oudere litera¬tuur slechts gewezen op drie teksten: A mery geste of the frere and the boye (NSTC 14522) ver¬taald als Van den jongen geheeten Jacke (NK 1087), Jan van Bever¬ley (NK 1088) en Van den .x. Esels.
Van Jacke zijn verschillende drukken uit de zestiende en zeven¬tiende eeuw overgele¬verd, waarvan de oudste gedrukt is door Michiel Hillen van Hooch¬straten te Antwer¬pen in 1528. Deze druk wordt echter door G.J. Boekenoogen op basis van talrijke betere lezin¬gen in jongere drukken niet als de oudste Nederlandse druk ge¬zien . Ook betwij¬felt hij of de overgeleverde Engelse druk van Wynkyn de Worde uit c. 1510 aan de basis van de vertaling heeft gelegen, omdat er verschillen zijn tussen deze druk en het Engel¬se gedicht uit een 15de-eeuws hand¬schrift .
De Historie van Jan van Beverley vormt een probleem. De tekst is overgele¬verd in verschillende drukken uit de zestiende eeuw en uit later tijd. De oudst overge¬leverde is gedrukt door Thomas van der Noot rond 1512, maar ook voor deze tekst geldt dat er waar¬schijnlijk nog een oudere versie in handschrift of in druk ge¬weest moet zijn . Van de tekst is geen Engelse versie bewaard gebleven, maar een heilige van die naam heeft wel degelijk in Engeland be¬staan. Echter, niets uit zijn leven sluit aan bij het in deze tekst verhaal¬de . Dirc Potter was al met deze Jan en de ge¬schiedenis zoals die in 1512 wordt verteld bekend, want hij zegt in zijn Blome der doech¬den:

Dat machmen wel mercken bij Johan heremijt, als hij kiesen soude een van drien sonden te doen.

Ook in de Franse letterkunde komen we het verhaal tegen en wel in De l’hermite que le diable trompa en het 14e eeuwse spel van Saint Jean le Paulu . Het is dus waar¬schijnlijk dat we de toe¬voeging van de naam Jan van Beverley moeten zien als een poging om de tekst te historise¬ren en daardoor geloof¬waardiger te maken. Het blijft echter dan toch nog de vraag wie voor de keuze van juist deze naam verant¬woor¬delijk is. Of er ooit een Engelse versie van de tekst bestaan heeft, blijft daarbij zeer de vraag.
De tekst Van den .x. esels is, zoals de drukker expliciet stelt aan het begin van zijn verhaal over de tiende ezel, vertaald uit het Engels:

Nae dyen dat ick mynen boeck ghetranslateert hadde / vvt den Engel¬schen in Duytscher spraken .

Zoals hierboven aannemelijk is gemaakt, mogen we veronderstellen dat de tekst rond 1531 in Utrecht door Jan van Does¬borch is ge¬drukt . Nu wil het geval dat van de tekst in Engeland geen spoor te vinden is en dat de Nederlandse tekst ook slechts is overgeleverd in twee jongere drukken. Daarentegen bestaat er wel een Duitse lied¬tekst uit de vijf¬tiende eeuw Von den neun eseln die volgens Van Elslan¬der ten grond¬slag kan hebben gelegen aan de Engelse tekst . Nu moet men natuur¬lijk voorzich¬tig zijn met het wantrou¬wen van wat er feitelijk gedrukt staat, maar ik vraag mij af of het niet moge¬lijk is, dat in de druk van circa 1531 in plaats van het hierboven geciteerde iets stond als `nadat ik mijn boek vertaald had uit het Nederlands in de Engelse taal’.
Welke indruk zou die tekst op de herdrukker gemaakt hebben? Zal deze opmerking – vanuit de optiek van Van Doesborch heel van¬zelf¬spre¬kend – niet heel vreemd op de herdruk¬kers zijn overgeko¬men? Het feit dat zowel de druk van 1558 als die van 1580 dezelf¬de tekst hebben, maakt de veronderstelling niet geloof¬waardiger. Het is moge¬lijk dat de Nederlandse tekst terug¬gaat op een Engel¬se tekst, die op zijn beurt weer op de Duitse tekst is geba¬seerd , maar gezien het tra¬ject dat Duitse teksten als Ulenspiegel, Bruder Rausch en Der pfarrer vom Kalenberg afleggen, zou dit zeer uitzon¬derlijk zijn.
Toch zijn er enige aanwijzingen die in de richting van een enigszins inten¬sie¬ver wederzijds contact tussen Engelse en Neder¬landse drukkers en met name tussen Wyn¬kyn de Worde en Van Does¬borch wij¬zen. P.N.G. Pesch heeft recentelijk aannemelijk ge¬maakt dat het fragment van de prozatekst van Merlijn, die vermoedelijk tussen 1534 en 1544 door Simon Cock te Antwer¬pen is gedrukt, teruggaat op de door Wynkyn de Worde in 1510 gedrukte verstekst A lytel treatyse of the byrth and prophecye of Mar¬lyn . In dit verband is het van grote beteke¬nis dat L. Geeraedts naar aanlei¬ding van de houtsnede bij het tweede hoofdstuk in de Nederlandse Uilen¬spie¬gel¬tekst – dat ten op¬zichte van de Hoogduit¬se tekst is toegevoegd – constateert dat de houtsnede hoort bij de Merlijn-tekst! Deze oudste Nederland¬se Uilen¬spiegeltekst is, zoals hierbo¬ven is beargu¬menteerd, met stellige zeker¬heid tussen 1511 en 1516 bij Jan van Doesborch ver¬schenen. Bovendien komen de hout¬sneden in het overge¬le¬verde Mer¬lijn-fragment – door Pesch bij zijn artikel afge¬drukt – ook voor in teksten beho¬rend tot het fonds van Van Does¬borch en het is dus verleide¬lijk om aan Van Does¬borch te denken als eerste drukker van de Nederlandse Merlijn-tekst. Hiervoor pleit ook dat het overgele¬verde fragment van de Merlijn-tekst bestaat uit een mengeling van proza en verzen. Deze verzen hebben geen equiva¬lent in de Engelse tekst en zijn dus bewust toege¬voegd en ook in andere teksten die tot het fonds van Van Does¬borch beho¬ren, worden verzen toege¬voegd .
In 1528 drukt Jan van Doesborch Der .ix. quaesten. Een van die negen slechte mannen is volgens de tekst Moham¬med en als een van de kenmerken van de slecht¬heid van het Islami¬tische geloof wordt gesteld dat hun symbool niet het kruis, maar het zwaard is. Dit wordt in de tekst geïllustreerd met een hout¬snede. Eenzelf¬de hout¬snede komen we ook bij Wynkyn de Worde tegen . Rond 1515 drukt hij A lytell treatyse of the turkes lawe called Alcaron. And also it speketh of Machamet the Nygro¬man¬cer, waarin een visie op de koran wordt gepresenteerd. De tweede in de Engelse tekst voorko¬mende houtsnede, komen we tegen in Van den leven ende voer¬ganc des alder¬boesten ende quaetsten antekerst . Niet alleen de hout¬snede in Der .ix. quaesten, maar ook de tekst vertoont over¬eenkomst met de Engelse tekst. Naast het onderwerp – Mohammed en zijn wet – stemt de inhoud op een aantal plaatsen overeen, overigens zonder dat de ene tekst een vertaling van de andere is. Moge¬lijk gaan ze beide terug op een gemeen¬schappe¬lijke bron.
Zoals gezegd herdrukt Jan Berntsz in 1538 de uitgave van Den groten herbari¬us van Jan van Doesborch uit 1532 onder toevoe¬ging van een nieuw traktaatje:

Hier beghint een nyeuwe ende zeer schoon ende profijtelijck plant¬boecxken van menigerley plantinghen ende potinghen der boomen met veel schoon leeringen van die natuere der boomen ende haer¬der vruch¬ten

Dit werkje is al sinds het begin van de zestiende eeuw in het Engel¬se taalgebied bekend. Een deel van de tekst komt voor in Arnold’s Chroni¬cle als:

The crafte of graffyng and plantyng of tryes and alteryn¬g of frutys as well in colour as in taste.

De tekst is echter rond 1520 al als zelfstandige uitgave gedrukt door Wynkyn de Worde . Ook in Nederland is de tekst apart uitgegeven, zoals de druk van Jan II van Ghelen uit 1556 be¬wijst. De houtsnede waarmee de tekst in de editie uit 1538 van Jan Berntsz van Den groten herbari¬us begint en waarop twee mannen zijn afge¬beeld die bomen planten, komt ook al voor in Van Doesborchs editie van Virgili¬us uit circa 1518 . Mijn vermoeden dat de tekst zoals die voor¬komt in Den groten herbarius al vóór 1538 is gedrukt, wordt onafhan¬kelijk van mij gedeeld door W.L. Braek¬man .
Rond 1519 drukt Wynkyn de Worde The byrthe and lyfe of the Ante¬chryst (NSTC 670) een tekst die zeer nauw met het eerste deel van Van den leven ende voerganc des alderboesten ende quaetsten ante¬kerst samen¬hangt en waarvan hierboven al is geopperd dat Van Does¬borch deze heeft gedrukt. De tekst van De Worde bestaat uit het eerste deel van de Antekerst-tekst in een enigs¬zins uitge¬brei¬dere vorm plus een zeer korte opsomming van de vijftien tekens. Vrij¬wel alle houtsneden in de Engelse tekst komen ook in het eerste deel van de Ante¬kerst-tekst voor.
Hodnett en in zijn navolging J.M. Ricke nemen aan dat de oudste druk van de Engelse tekst al rond 1505 moet zijn verschenen, gezien het feit dat dertien houtsne¬den uit de tekst ook voorkomen in de druk van The crafte to live well and die well van De Worde uit dat jaar. Of de veronder¬stelde druk van de tekst door Van Does¬borch op de Engel¬se druk teruggaat of andersom, valt niet uit te maken . Van den leven ende voerganc van den alderboesten ante¬kerst is een combi¬na¬tie van de door Van Does¬borch gedrukte Vijf¬thien vreesse¬lijke tekenen en een Neder¬landse versie van The byrthe and lyfe of the Ante¬chryst (NSTC 670), vermoede¬lijk door Van Doesborch vóór 1517 en waar¬schijn¬lijk al rond 1504 ge¬drukt .
R.J. Resoort maakt in zijn inleiding tot de teksteditie van Ro¬brecht de duyvel (Ant¬wer¬pen, Michiel Hillen van Hoochstra¬ten 1516), melding van de nauwe samen¬hang die bestaat tussen deze Nederland¬se editie en de Engelse editie The lyf of Robert the de¬vyll van Wynkyn de Worde uit c. 1502 tegen¬over de oudere Franse edities van La vie du terrible Robert le dyable. Op basis van de volgende – inderdaad overtui¬gende tekstvergelijking – veron¬der¬stelt hij als bewerkings¬rich¬ting Frans > Nederlands > Engels:

courte ouverte a vernon sur seine
open hof in een stadt geheeten averne opter seyne
open house in a town which was called Naverne [upon the seyne]

Resoort geeft hierbij als commentaar dat de – vooral voor een buiten¬lander – ondoor¬zich¬tige woordscheidingen een verbastering van de onbekende stadsnaam in de hand hebben gewerkt . Echter een nadere vergelijking tussen F uit 1497 , E uit circa 1502 en N uit 1516 wijst uit dat hoewel E en N in verreweg de meeste gevallen met elkaar overeenstemmen tegenover F er ook plaat¬sen zijn aan te wijzen, waarin N afwijkt ten opzichte van F en E en waar E afwijkt ten opzichte van F en N !. De conclusie moet zijn dat er een oudere editie van E of van N heeft bestaan. Ten aan¬zien van de overgele¬verde tek¬sten kan gesteld worden dat E in tek¬stueel opzicht vaker dichter bij F staat dan N. Opmerkelijk in dit verband is dat F 1496, F 1497, N 1516 en E uit circa 1517 (ook door Wynkyn de Worde ge¬drukt) allemaal slechts een houtsnede op de titelpagina hebben, terwijl E c. 1502 in totaal zeven houtsneden heeft. W. Floegel heeft op basis van een tekstvergelijking van de hoofd¬stukti¬tels van de Fran¬se, Engelse en Nederlandse drukken van de Historie van den ridder metter swane iets derge¬lijks geconsta¬teerd. Hij stelt vast dat de Neder¬landse vertaling geba¬seerd is op een Franse tekst, waarbij de vertaler-bewerker ook gebruik heeft gemaakt van de Engelse tekst . Debaene meent daarente¬gen dat de druk van Van Doesborch welis¬waar op een Franse bron teruggaat, maar dat de vertaler van de Engelse tekst ook gebruik heeft gemaakt van de Neder¬landse tekst . Beide zienswij¬zen hebben iets onge¬makke¬lijks, want waarom zou een vertaler zich op twee teksten base¬ren, terwijl het slechts om verschil¬len van onderge¬schikt belang gaat? Het is duidelijk dat de Nederlandse tekst overeen¬kom¬sten vertoont met de Engelse én met de Franse tekst. Inderdaad is het niet gemak¬kelijk om een sluitende én elegante oplos¬sing te geven, want de feiten lijken met elkaar in tegenspraak. De voor¬naamste conclusies van Floe¬gel zijn:

-N en E hebben enkel de Helias-sage, terwijl F ook het ver¬haal over God¬fried van Bouil¬lon bevat
-N en F hebben ieder 43 hoofdstukken en stemmen voor wat be¬treft de kappittelin¬deling ten opzichte van E meer overeen
-Waar de titels van de hoofdstukken afwijken, komt N nu eens overeen met de lezing van F en dan weer met de lezing van E
-Het slot van de tekst met de verwijzing naar de Histo¬rie van Godfried van Bouillon hebben N en E gemeen ten opzichte van F

Debaene merkt ten aanzien van het derde argument terecht op dat van de vijf door Floegel genoemde voorbeelden slechts het tweede een afdoende overeen¬komst tussen het N1651 en E1512 ten opzichte van het Frans laat zien:

F1499Comment le roy Oriant donna son royaulme a son filz helyas du quel il le fist a honneur couron¬ner. Et puis luy ottroya daler prendre sa mere matabrune dedans Mau¬bruy¬ant. (d1v.)
E1550How kinge Oriant gave his realme to his sonne Helias, where¬of he made to crowne him kynge honourably and than gave him leve to go take his mother Matabrun in the castell of Maubruyant, and there he brente her in a great fyre.’(p. 746) [curs. PF]
N165Hoe coninck Oriant sijn rijck over gaf sijnen sone Helias, die hy dede croonen (p.56)
Hoe coninck Helias tslot be¬stormde daer Matab¬rune zijn groot¬emoe¬der in was, ende hoe hyse dede verbar¬nen.’(p. 57) [curs. PF] .

Het is duidelijk dat de Neder¬landse tekst nu weer met de Franse, dan weer met de Engelse tekst overeenstemt. De conclu¬sie van Floegel en Debaene acht ik echter niet waarschijnlijk. Mijn visie is, dat de Nederland¬se tekst teruggaat op een niet overgele¬ver¬de Engel¬se tekst, mogelijk in druk, maar mogelijk ook in hand¬schrift! Mijn argu¬mentatie komt op het volgende neer. Floegels bewijs voor de priori¬teit van het Engelse druk van Helyas, knyght of the swanne ten opzichte van de Neder¬landse druk vloeit vooral voort uit de aanhef van de Engelse tekst: Here begyn¬neth the hystory of the noble Helyas knyght of the swanne, newly translated out of the frensshe into englysshe at thynstyga¬cyon of the puyssant Duke of Buckyng¬ham. Vast staat dus dat de Engelse druk vertaald is uit het Frans en dat het een zeer nauwkeu¬rige vertaling betreft van een Engelse `franco¬fiel’ die met name bekend is: Robert Cop¬land. Van Robert Copland, die ook druk¬ker was, is bekend dat hij meer vertalingen uit het Frans heeft ver¬zorgd en we mogen de verklaring dat de tekst uit het Frans vertaald is, serieus nemen. Schlauch be¬schrijft de vertaling van Copland als volgt:

Copland’s fidelity to his source went so far as to produce many Galli¬cisms in word order and syntactic constructions. He also took over occasional flowery adornments of rhetoric anticipating Lyly’s extrava¬gances.

Deze Engelse vertaling is dus heel getrouw en nauwkeurig. Zoals blijkt uit het frag¬ment van de oudste Nederlandse druk (hierna NvD) is de Nederlandse tekst niet alleen enigszins bekort, de vertaling zelf is ook veel losser. Ook het feit dat de Franse en de Engelse tekst dezelfde prozatekst hebben op de plaats waar het Nederlandse frag¬ment een refrein heeft, sluit de bewerkingsrich¬ting F > N > E uit. Uit het feit dat de Nederlandse tekst dan weer overeenkomsten vertoont met de Franse tekst en dan weer met de Engelse tekst wordt duidelijk dat er een intermedi¬air moet hebben bestaan. Er zijn in principe drie mogelijkhe¬den:

1) F > *F > E 2) F > *N > E 3) F > *E > E
\ > N \ > N \ > N

Tegen de eerste optie spreekt dat van de Franse tekst alleen `lan¬ge’ versies zijn overgeleverd, te weten drukken van 1499, 1504 en 1523, die inhoudelijk bijna geen verschillen ten opzichte van elkaar vertonen . De Franse tekst *F zou dus alleen het Heliasver¬haal hebben omvat, terwijl er een verandering in het aantal en de inhoud van de hoofd¬stuktitels zou hebben plaatsge¬vonden. Onafhanke¬lijk van elkaar zouden E en N een beslissing hebben genomen om deze tekst te ver¬talen. Dit lijkt zeer onwaar¬schijn¬lijk.
Tegen de tweede optie spreekt dat E niet alleen volgens de titelpagina, maar ook daadwerke¬lijk teruggaat op een Franse tekst. Om de ver¬schil¬len tussen F en E te verklaren, moeten we dan aannemen dat *N qua woordge¬bruik in zeer sterke mate verschilde van NvD en de overgele¬verde Nederlandse drukken en een soort franco¬fiele verta¬ling was; echter met wijzigingen in de hoofd¬stukin¬deling, met verande¬ringen in de hoofdstuk¬titels en zonder refreinen.
Dat de derde optie, de veronderstelling dat er een *E bestaan heeft, de meest ele¬gante oplossing is, blijkt uit het feit dat de verande¬rin¬gen die noodzakelijk zijn om van E de bron van N te maken, in feite vrij gering zijn. De voornaamste oorzaak van de twijfel van Floegel en Debaene omtrent de bron van N is gele¬gen in het feit, dat F en N bijna evenveel hoofdstuk¬ken hebben ten opzichte van E. Echter bij nadere beschouwing is deze overeenstemming tussen F en de druk van Cornelis Dircsz Cool uit 1651 een stuk minder overtui¬gend dan het lijkt. N1651 heeft immers zelf ook wijzigin¬gen aange¬bracht in de hoofdstukindeling, zodat het totaal van de hoofd¬stuk¬ken weliswaar bijna gelijk is, maar de hoofdstuk¬ken zelf níet parallel lopen .
We zien dat E inderdaad meer hoofdstukken heeft, maar dit heeft vrijwel geen tekstuele conse¬quenties. E 7+8 wordt gerepresenteerd door N 5; E12-13 door N 8; E 28+29 door N 21. Ook zien we dat N1651 de indeling van E1512 volgt bij hoofdstuk E 33 (N 25). Om N1651 te kunnen laten terug¬gaan op *E moeten we veron¬derstel¬len dat *E minder hoofd¬stuk¬titels had dan E. Het is nu binnen deze con¬tekst opvallend dat E1512 op liefst negen plaatsen hoofd¬stuk¬titels invoegt, waar F1499 sierka¬pita¬len heeft . Wellicht heeft de legger van E1512 (en dus de bron van N) deze kapitalen overge¬nomen, maar vond de bewerker van *E de hoofdstuk¬ken te lang en heeft hij de kapitalen aangegre¬pen als plaats voor een nieuwe hoofdstuktitel. Slechts voor E 10 is geen verklaring te vinden. Er is geen kapitaal in de Franse tekst en geen equiva¬lent in de Neder¬landse tekst. Is dit een late in¬greep?
De split¬sing in N 13,14; N 18,19 en N 30,31 mogen we gerust op het conto van een van de Nederlandse bewerkers schrijven, omdat zowel F als E deze indeling niet volgen.
Voor de derde optie pleit tenslotte ook nog dat de enige houtsne¬de die in het frag¬ment NvD voorkomt ten opzichte van F minder nauwkeurig is dan diezelf¬de houtsnede in E . De houtsnede in de Engelse tekst kan nooit gebaseerd zijn op N, maar N wel op E. We kunnen dus conclude¬ren dat E1512 – afgezien van de hoofd¬stuk¬inde¬ling en enige hoofd¬stuktitels – een letterlijke vertaling van F is. NvD baseert zich op deze *E, maar ook NvD heeft een eigen visie op de lengte van de hoofd¬stukken. Immers, N is een bekorten¬de verta¬ling van *E en de toevoeging van de elf refreinen, die voor een deel geba¬seerd zijn op proza uit *E, maakte soms aanpas¬singen nood¬zake¬lijk.
De verschil¬len tussen *E en E kunnen eventueel worden terug¬ge¬voerd op handelin¬gen, die voortkomen uit het persklaar maken van een hand¬schrift. Daarom ook sluit ik niet uit dat *E, de bron van N en van E, een handschrift was. Deze veronderstel¬ling roept onmid¬dellijk vragen op omtrent de aard van de relatie tussen de drukker van de Engelse tekst, Wynkyn de Worde en Jan van Does¬borch, de ver¬moedelijke drukker van de oudste Nederlandse editie.
Tenslotte wil ik nog wijzen op het feit dat Wynkyn de Worde rond 1520 en dus kort na Van Doesborch een herdruk van diens uitga¬ve van Frederyke of Jennen laat verschijnen, terwijl Wynkyn de Worde even¬eens rond 1520 in Parijs een Franse editie van de tekst over de tovenaar Virgi¬lius laat drukken .
Mij lijkt dat het voorgaande voldoende aanwijzingen bevat om te concluderen dat de relaties tussen Engelse en Nederlandse druk¬kers aan het begin van de zestiende eeuw intensiever zijn dan algemeen wordt verondersteld. Bovendien is er niet uitslui¬tend sprake van een eenrich¬tingsverkeer van de Nederlanden naar Enge¬land, maar blijkt ook de omgekeerde weg wel eens bewandeld te zijn. Voldoen¬de aanwijzin¬gen zijn er volgens mij ook om van een rela¬tie én van een wisselwer¬king tussen Van Doesborch en De Worde te spreken. Bennett somt in zijn fondslijst van Wynkyn de Worde liefst 839 drukken op en de hierboven genoemde teksten vormen slechts een fractie van dit aantal zodat het contact voor Wynkyn de Worde slechts een bijzaak geweest moet zijn. Voor Van Does¬borch is het contact met De Worde ongetwij¬feld belangrijker geweest, zeker als we ook nog denken aan de grammati¬ca’s van Holt en John Stan¬bridge en de La¬tijns-Engelse woordenlijst die zowel Van Doesborch als De Worde drukken. Ook kan ik mij niet aan de indruk onttrekken dat het vooral Van Doesborch is die de Nederlands-Engel¬se rela¬ties in het eerste kwart van de zes¬tiende eeuw op het gebied van de fictio¬nele, de opbouwend-cate¬chetische en de artesteksten beli¬chaamt. (UNDER CONSTRUCTION]

Characteristics of Van Doesborch’s List

To be written

3.1 Internal Relations: introduction

Internal relations

There is one obvious relation between the texts produced in his office; inane way or the other Jan van Doesborch had the overall responsibility for the publishing proces of the individual texts. His specific activities can have been different for every text. Selecting, translating, adapting, writing, printing, publishing, distributing. He is said to have been a translator form the French and into English but actually there is no really prove for that. Never Van Doesborch mentions himself as a translator. A lot of texts don’t even give an impressum!

Still his activities can be traced to some extent by looking at the texts and especially by reading them.


First of all the publisher’s list of  Van Doesborch is characterized by the fact that about 50 percent is in Dutch, 40 percent of his list is in English and that only 10 percent is in Latin language.


Secondly we have the claim originally put forward by Pleij about ‘ dubbelproducties’ . He says that it is likely that for every text printed by Van Doesborch there may have existed an English edition published by him if there is prove of another English edition.

Thirdly: content wise there are relationships between a lot of texts. Van Doesborch used (parts of )  former texts published by him to make new productions.

Thirdly: Van Doesborch was inspired by some themes like The nene worthies, so that he searched for possibilities to add / adapt or construct texts that were related

3.2 The nine worthies


The nine (un)worthies
My interest in Jan van Doesborch started in 1981 when I had to do my final thesis. I decided to do it on a text which was discovered in a Dutch private library Dat bedroch der vrouwen (NK 4422)(The deceyte of women, NSTC #) which already to some extent was explored in 1977 by my coach Prof. Dr. Herman Pleij.[1]
This curious text consists of 23 stories and is preserved in an edition of about 1532 by Jan Berntsz. of Utrecht, but presumably already earlier published bij Jan van Doesborch in Antwerp between 1528 and 1531.[2]
Pleij had suggested in his 1977 article that of all the texts published by Van Doesborch of which also a later edition in English does exist, were all produced as Dutch – English ‘dubbelproducties’ simultaneously produced editions. There are some rather convincing arguments for this hypothesis, but in this paragraph I deal with another characteristic aspect of the Van Doesborchs publishing house which I would like to call: variations on a theme.
The 23 stories in Dat Bedroch der Vrouwen (BV) all deal with the treachery of women. The text starts with quotations from authorities like # about how evil women are. The first story is logically the story of Adam and Eve. Because Adam was afraid of Eve he didn’t dare to refuse to eat from the apple of the tree of life. The following stories are alternately ‘new’ and ‘old’. The old ones are derived from biblical and classical sources. The new ones appear to derive from the famous French story collection Les Cent Nouvelles Nouvelles (CNN) which was written in the sixties of he fifteenth century for Philip the Good of Burgundy. The text was printed several times by the famous Paris’ publisher Antoine Vérard.[3]

In short the content of BV is as follows:
0) General introduction 1) Adam deceived by Eve (Genesis); 2) CNN 1: A worthy person deceives his neighbour because he is in love of the neighbours wife. Together they deceive the neighbour when their rendezvous suddenly is interrupted by the neighbour; 3) Loth deceived by his daughters (Genesis); 4) CNN 13: A klerk deceives his employer because he in love with his employers wife. He convinces his employer that he doesn’t have genitals;5) Sisara deceived by Jahel (Judges);
6) CNN 16: wife of a crusader protects her lover when her husbandsuddenly comes home;
7) Holophernes deceived by Judith (Judit);
8) CNN 27: adulterous wife deceives her busband by locking him into a a casket koffer;
9) Naboth killed by Jesabel (1 Kings);
10) CNN 34: wife deceives her husband by pretending that she is ill;
11) Vergilius deceived and hanged in a basket (Virgilius, edition Van Doesborch?);
12) CNN 28: A hofdame knoeit het schoothondje van haar vorstin om haar minnaar te ontmoeten;
13) Samson deceived by Dalida (Judges);
14) CNN 35: wife deceives het husband who doesn’t feel dissatisfied afterwards;
15) Hercules deceived by Dianyra (Van Hercules en Jason, Van Doesborch-edition);
 16) CNN 38: aldulterous wife deceives her husband, who has bought a big fish;
17) The wise king Salomon is deceived by women (1 Kings);
18) source unknown: wife of a trades man form Danzig tries to some extra money in bed;
19) John the Baptist beheaded by the treachery of Herodias (Gospel of Mark);
20) CNN 37: educated jealous husband at last deceived by wife;
21) Hercules deceived by Jole (Van Hercules ende Jason, edition Van Doesborch 1521);
22) CNN 61: deceived husband catches lover of his wife;
 23) CNN 62: the adventures of Jan Stotton and Thomas Branxton with their Dutch female landlord.
In the surviving English editions of The deceyte of women the last story doesn’t appear. We cannot tell if that was already the case in the edition of Jan van Doesborch. Now we have two new stories one after the other. Is an old story missing or had some blank pages to be filled?

The Bedroch der Vrouwen as a book of wikked wyves?
How did Van Doesborch got the idea for BV? Story 37 of CNN / BV 20 maybe gives us a clue. The story begins with an introduction which tells of a husband who reads a lot of books on history. He wants to find out in which ways women in the past did deceive their husbands. For his own purpose he has made a compendium out of his sources so that he is better prepared in case his wife would like to use one of this methods to deceive him. Finally he deceived by his wife and he admits that his book didn’t help him because the ways of women in betraying men are without limits.
This motive originally comes from Arabic literature and is part of the story of Sindibad and the oriental versions of the Seven wise men. In Western European literature the motive appears in for instance in Li Lais de Gugemar of Marie de France, in the Italian poem Castigabricon and in the Disciplina Clericalis of Petrus Alphonsus. The most well known example however is of course the prologue of the Wife of Bath in the Canterbury Tales of Geoffrey Chaucer. In the CNN and with Chaucer the description of the book of wikked wyves is, compared to the other sources, rather concrete. The content of this fictional book consists of stories from the anti feministic and anti marriage literature. It is likely to see the BV as a book of wicked wives.

However there is possibly also another influence to be noticed. The tradition of the Nine Worthies.

The Nine Worthies is a reference to a tradition to texts and images that consists of the biographies of the nine best men who ever lived. The nine are divided in three groups: three heathens, three jews and three christians. Although there is some variation in names the most common nine are:

The references to the nine worthies is possibly by the famous Dutch poet Jacob van Maerlant, but references appear in the whole of western europe. Sometimes in the form of a short reference bit also as real poetic biographies. They were obviously used as exemplum of good chivalric behavior: they were brave men whose behavior should be followed. Of course .

topos of exemplum

Van Doesborch did know In 1528 Van Doesborch publishes a curious book: Der ix quaesten, probably best translated as the nine evelist men. It consists the biographies of three jews: three christians: and three heathens: The men are portrayed as victims of their bad behavior where of they are punished through a violent death.
The text can be seen as an alternative / variation on ….. they
he is betrayed

Tprofijt der vrouwen
Bedroch der Mannen
Tien Esels
Nine Drunkardes

Het onderwerp van dit artikel is de verhalenbundel Dat Bedroch der Vrouwen
(hierna BV), die omstreek 1532 gedrukt is door Jan Berntsz. te Utrecht”, De
tekst is door mevrouw Kronenberg in haar Bibliografie beschreven onder num­
mer NK44223•

Het BV is een verzameling verhalen rond het thema ‘de listen van vrouwen in
verleden en heden’. Aan de hand van 23 verhalen laat de schrijver zien hoe
vrouwen steeds weer mannen bedriegen en altijd bedrogen hebben. De bundel
bevat naast de verhalen een proloog, een voorwerk en een conclusie. Afwisslend
wordt een ‘oud’ en een ‘nieuw’ verhaal verteld; de oude verhalen, waarvan de
stofalgemeen bekend is, spelen in de Bijbelse of Klassieke Oudheid, terwijl de
nieuwe verhalen in de late Middeleeuwen zijn gesitueerd”, De stof van 11 van de
·12 nieuwe verhalen is ontleend aan de Franse novellen bundel les Cent nouveIles
nouvelles; van slechts 1 nieuw verhaal, nummer 18 uit Het BV, is de bron

Het uiteindelijke doel van dit onderzoek is het bepalerï’van de functie van het
BV in de 16e eeuw. De functie van een tekst ~ttÎt in eerste instantie bepaald
door de intentie van de schrijver. Hij kiest hes-ónderwerp en bepaalt de vorm en
de inhoud en hoewel de schrijver bij de keuze en uitwerking van zijn onderwerp
altijd beïnvloed wordt door de in de maatschappij geldende waarden en
normen”, zal de persoonlijkheid van de schrijver in de vorm en de inhoud van
de tekst tot uiting komen. In dit artikel zal dan ook worden ingegaan op de
vraag wat de specifieke invloed van de schrijver op de vorm en de inhoud van
het BV is geweest, terwi~een vervolgartikel zal gaan over andere factoren die de
functie van het BV hebben bepaald en over de vraag welke functie het BV in de
16e eeuw heeft vervuld.

Om inzicht te krijgen in de intentie van de schrijver zal, uitgaande van de veron­
derstelling dat de oudste druk van het BV bij Jan van Doesborch in Antwerpen
is verschenen, worden onderzocht van welke bronnen de samensteller voor de
oude verhalen gebruik heeft gemaakt en hoe het idee is ontstaan om een bundel
à la het BV te maken. Hierdoor zal de ontstaansgeschiedenis van het BV en de
werkwijze van de samensteller worden belicht, waarna dit beeld zal worden ge­
completeerd door een overzicht van de argumenten die aannemelijk kunnen
maken dat de oudste druk van het BV bij Jan van Doesborch te Antwerpen is
verschenen en dat hij, naast de drukker, ook de samensteller is. Hierna zullen
de inhoudelijke verschillen tussen het BV en de bronnen aan bod komen, waar­
bij zal worden geprobeerd deze te verklaren vanuit de karakteristieke werkwijze
en wereldbeschouwing van de samensteller. Dit moet uiteindelijk resulteren in
een antwoord op de vraag in hoeverre de persoon van de samensteller de vorm
en de inhoud van het BV heeft bepaald om op basis hiervan te kunnen komen
tot een uitspraak omtrent de intentie van de samensteller.

De bronnen van het BV

De bron van 11 nieuwe verhalen uit het BV is de Franse novellenverzameling les
Cent nouveIles nouveIles (hierna CNN) die tussen 1464 en 1467 is gecompileerd
aan het Bourgondische hof in opdracht van Filips de Goede. Voor de verhalen

r 2,4,6,8,10, 12, 14,16,20,22 en 23 uit het BV hebben resp. de verhalen 1, 13,
16,27, 34,28, 35, 38, 37, 61 en 62 model gestaan’. De tekst is in handschrift be­
waard gebleven maar de verspreiding heeft hoofdzakelijk via de drukpers plaats
gevonden. Vanaf de eerste druk die bij A. Verard in 1486 te Parijs verscheen tot
1532 is van de tekst een dertiental edities bekends. De tekst van de verschillende
edities van de CNN wijkt niet veel van elkaar af en daarom is het niet mogelijk
noch noodzakelijk te achterhalen welke druk van de CNN de samensteller van
het BV gebruikt heeft”, De bronnen van de oude verhalen zijn echter mogelijk
wel te achterhalen. Pleij’” veronderstelt dat de druk van Jan Berntsz. niet de
oudste versie van het BV is. Hij neemt aan dat de eerste druk van het BV als
Nederlands/Engelse dubbelproduktie bij Jan van Doesborch (hierna JvD) in
Antwerpen is verschenen. Daarop wijst volgens Pleij de grote invloed die JvD
sinds 1531, het jaar waarin hij op hetzelfde adres als Jan Berntsz. in Utrecht
drukt, op het fonds van Jan Berntsz. heeft “. Zijn belangrijkste argument is
echter dat er van het BV 2 Engelse versies uit het midden van de 16e eeuw
bestaan 12, waarbij het van belang is te weten dat ongeveer 40 van JvD bestaat uit Engelse teksten, met daaronder verschillende Nederlands/­
Engelse dubbelprodukties’”, Met het oog op deze argumenten is het dan ook lo­
gisch de bronnen voor de oude verhalen uit het BV in het fonds van JvD te zoe­

Aan verhaal 1 uit het BV “Hoe onse eerste moeder Eva bedrooch den alder­
wijsten man Adam ons eerste vader” (Gen. 3:1-6) ligt een passage uit Den oor­
spronck onser salicheyt (Antwerpen, JvD 1517) (hierna OS) ten grondslag, ter­
wijl ook nog gebruik is gemaakt van een gegeven dat we tegenkomen in een sa­
menvatting van de OS, Die bibele int corte (Antwerpen, JvD ± 1518/19) (hierna
BC)14. De passage uit de OS die als bron voor het BV -verhaal heeft gediend,
volgt de tekst van de Bijbel van 1477 vrij-nauwkeurig’>. Het grote verschil tus­
sen de OS en het BV enerzijds en de Bijbel anderzijds is echter dat aan de bijbel­
tekst uitleggingen zijn toegevoegd, op het karakter waarvan hierna nog zal wor­
den teruggekomen”.

De tekst van verhaal 3 uit het BV “Hoe die patriarek Loth bedrogen was by zijn
twee dochteren” (Gen. 19:30) volgt de tekst van de verschillende bijbeledities
vrij nauwkeurig. Te oordelen naar het woordgebruik heeft de Bijbel van 1477
aan de tekst ten grondslag gelegen. Zeker is dit echter niet, want gewezen moet
worden op een tekst geheten The .ix. Drunkardes. Volgens het colophon is de
tekst in 1523 gedrukt door R. Bankes in London en “translated out of the du­
che” 17. De bundel bestaat uit 9 verhalen die allemaal uit de Bijbel afkomstig
zijn en waarvan de vindplaatsen hier zullen worden opgesomd: 1,. Noach (Gen.
6:2~9:29), 2. Loth (Gen. 13:1-19:38),3. Holophernes (Judith 7:1-14:10), 4. Lor­
deloamor (ws, Kedorlaomer, Gen. 14:1-17), 5. Amnon en Thamar (2 Samuel
13:1-38),6. Nabal en Abigaïl (1 Samuel 25:2-42),7. Belsazar (Daniël 5:1-6:1),
8. Sirnon (Mak. 16:11-18),9. Ela (1 Kon. 15:33-16:14).
We hebben hier hoogstwaarschijnlijk te maken met een vertaling van een niet in
het Nederlands overgeleverd werkje uit het fonds van JvD. Hierop wijst naast
het feit dat de tekst uit het Nederlands vertaald is, het gegeven dat de verhalen 2
en 3 uit de Engelse tekst met dezelfde houtsnedes in het BV voorkomen, terwijl
ook verhaal 5 over Amnon en Thamar in het fonds van JvD niet onbekend is.
Het verhaal over Loth en zijn twee dochters is in The .ix. Drunkardes net als in
de Bijbel slechts een onderdeel van het hele verhaal over Loth. De woordkeuze
komt dermate overeen met die in het BV en de Bijbel van 1477, dat niet kan
worden uitgesloten dat de niet overgeleverde Nederlandse versie van The .ix.
Drunkardes als bron heeft gediend voor het derde verhaal uit het BV1B,.

De tekst van verhaal 5 uit het BV “Van die vrouwe Jahel die den groten capi­
teyn Sisara bedrooch” (Richt. 4: 17-22, 6:24-27) komt vrijwel letterlijk overeen
met de tekst uit de BC en wordt bovendien vergezeld van dezelfde houtsnede”.
Verhaal 7 uit het BV “Van dat bedroch dat Holophernen verwan” (Judith
8:1-14:19) volgt tot regel 25, evenals verhaal 5, de tekst uit BC. Daarna wijken
de teksten aanzienlijk van elkaar af en komt de woordkeuze van het verhaal
meer overeen met die in de Bijbel van 1477 en The .ix. Drunkardes”:

Een verhaal uit Der. ix. Quaesten (Antwerpen, JvD 1528) heeft als bron gediend
voor verhaal 9 uit het BV “Een out bedroch hoe die prince Naboth dootgesla­
gen wert door die vrouwe Jesabel” (1 Kon. 21), ondanks dat de tekst uit Der. ix.
Quaesten handelt over- Achab een van de negen slechtste mannen die ooit ge­
leefd hebben, en de echtgenoot van Jezabel”.

Verhaal 11 uit het BV “Een bedroch in ouden tijden geschiet van Vergilius” be­
vat 2 verhalen over Vergilius. Het eerste verhaal gaat over een meisje met wie hij
overspel wil plegen. Zij trekt hem in een mand naar boven, omdat haar kamer
op een bovenverdieping is. Halverwege laat zij hem echter hangen, zodat hij de •
volgende morgen voor de hele stad te kijk staat.

Het andere verhaal gaat over de vrouw van Vergilius, die een minnaar heeft.
Vergilius verdenkt zijn vrouw van overspel en hij maakt een metalen leeuw die
als eigenschap heeft dat eenieder die zijn hand in de bek van de leeuw steekt én
liegt, zijn hand verliest. Ook de vrouw van Vergilius moet de proef doen, maar
zij heeft haar minnaar ertoe gebracht zich in zotskieren te steken, waardoor zij
zonder angst kan beweren ~ datse metten man daer si mede beclaget was niet meer te doen
hadde, dan met dien sot die daer stonde” en Vergilius bedrogen is. Als bron van dit verhaal
uit het BV heeft het boek Virgilius (Antwerpen?, Willem Vorsterman 1518-1525?) gediend. De samensteller
van het BV heeft niet gebruik gemaakt van de Engelse versie Of the lyfe of Vir­
gilius and of his death die van de pers van JvD (Antwerpen 1518?) komt en
waarvan men aanneemt dat de tekst is gebaseerd op de oudste, niet overgelever­
de, Nederlandse druk’”.

De bron van verhaal 13 uit het BV “Een bedroch geschiet in ouden tijden hoe
Sampson bedroghen wert’ , (Richt. 16:4-21) heb ik niet kunnen achterhalen.
Hoewel het verhaal de bijbeltekst vrij nauwkeurig volgt, wijkt het woordge­
bruik op sommige plaatsen van alle geraadpleegde edities af.

De bron van verhaal 15 uit het BV “Een oudt bedroch geschiet in oude tijden”
is Die Historie van den stereken Hercules (Antwerpen, JvD 1521). Het verhaal
uit het BV is een zeer sterke verkorting van dit boek. Nadat enige hoofdstukti­
tels zijn genoemd, wordt het verhaal gecentreerd rond twee gebeurtenissen. Dianyra krijgt van Nessus
een liefdesdrank op het moment dat hij wordt doodgeschoten door Hercules.
Later wordt Hercules verliefd op Jole, waarop Dianyra, Hercules een hemd stuurt dat is ingesmeerd met de ‘liefdesdrank’. De liefdes­
drank blijkt vergif te zijn’ en Hercules sterft onder helse pijnen, ‘door de schuld
maar zonder medeweten van Dianyra’, zoals de samensteller schrijft. Uniek is
deze combinatie van de twee verhalen niet. In de vertaling van Boccaccio’s De
Claris mu/ieribus, Bescrivende van den doorluchtighen g/orioesten ende ede/sten
vrouwen uit 1525 vinden we hetzelfde verhaal, weliswaar zonder inleiding, maar
voorafgegaan door het verhaal over Hercules en Jole, komen”.

In verhaal 17 van het BV “Een oudt bedroch geschiet in ouden tijden” dat gaat
over koning Salomon en zijn liefde voor buitenlandse vrouwen (1 Kon. 3: 1,
3:3-14, 5: 15-17, 10:24-25 en 11: 1-1-24) wordt de bron van het verhaal, in het BV
zelf genoemd: “Dit voorseyt vindi claerlic int ierste boeck der coningen/ int .xi.
capit. in die Bibel”25. De samensteller heeft waarschijnlijk gebruik gemaakt van
de Bijbel van Jacob van Liesveldt, omdat we in deze Bijbel een scheiding vinden
tussen de 2 boeken Samuel en de 2 boeken der Koningen. Andere Bijbels ken­
nen deze scheiding niet. Zij bevatten 4 boeken der Koningen, waarbij het in het
BV genoemde dan het derde boek is.

De bron voor verhaal 19 uit het BV “Een bedroch van ouden tijden” over Her­
odias en Johannes de Doper (Mattheus 14:1-11) heb ik niet kunnen vinden.
Hoewel het verhaal vrij nauwkeurig wordt gevolgd, wijkt het woordgebruik af
van de geraadpleegde bijbeledities’”.

Verhaal 21 uit het BV tenslotte, “Een bedroch van ouden tijden”, behandelt
het verhaal van Jole en Hercules. Jole, de dochter van de door Hercules ver­
moorde koning Pricus, lijkt het beter om wraak te némen door Hercules tot
“vroulijcke ende bespottelike wercken?” te brengen dan hem te doden met een
zwaard. Dit verhaal is zoals gezegd ook te vinden in de Boccacciovertaling,
waarbij de bewoordingen zo treffend overeenkomen, dat we mogen aannemen
dat deze tekst als voorbeeld heeft gediend voor het BV-verhaal, vooral ook om­
dat we het verhaal in deze vorm niet bij JvD tegenkomen”.

Het BV als ‘book of wikked wyves’

Nu we gezien hebben welke bronnen de samensteller van het BV gebruikt heeft,
kunnen we ons afvragen hoe hij op het idee is gekomen om zo’n thematische
bundel te maken. Verhaal 37 uit de CNN geeft daarvoor een aanwijzing. Het
verhaal begint met een inleiding, waarin wordt verteld overeen echtgenoot die
veel in geschiedenisboeken leest met het doel uit te vinden op welke manieren
vrouwen in staat zijn hun echtgenoot te bedriegen. Voor eigen gebruik heeft hij
uit zijn bronnen een compendium gemaakt opdat hij beter op zijn hoede zal zijn
als zijn eigen vrouw ooit een van deze listen wil gebruiken. Ondanks dit boek
wordt de man toch door zijn eigen vrouw bedrogen, waarna hij inziet dat zijn
compilatie waardeloos is omdat de listen van vrouwen nu eenmaal oneindig
zijn “.

Het motief komt oorspronkelijk uit de Arabische literatuur en maakt deel uit
van het verhaal van Sindibad en de Oosterse versies van het verhaal van de ‘Ze­
ven Wijzen?”. Naast deze versie van het verhaal in de CNN, komt het motief in
de West-Europese literatuur ook nog voor in Li Lais de Gugemar van Marie de
France, in het Italiaanse gedicht Castigabricon en bij Petrus Alphonsus in diens
Disciplina Clericalis”: Het bekendste voorbeeld is echter te vinden bij Chaucer
in de proloog van de Wife of Bath in zijn Canterbury Tales (1387-1400)32.

In de CNN en bij Chaucer is de beschrijving van het ‘book of wikked wyves’
i.t.t. andere teksten vrij concreet. De inhoud van dit ‘fictieve’ boek bestaat uit
verhalen uit de antifeministische en antihuwelijksliteratuur.

In de inleiding van verhaal 37 uit de CNN wordt verwezen naar Matheolet, Ju­
venalis en de Quinze loyes de Mariage. De Lamentationes Matheoluli is een La­
tijnse tekst uit het eind van de dertiende eeuw, die algemene bekendheid heeft
verkregen sinds Jehan le Fèvre er in de jaren 1371-72 eet) Franse vertaling van
maakte. Het werk is een waarschuwing tegen de vrouwen het huwelijk en alle
beschikbare autoriteiten worden aangehaald om het betoog te ondersteunen,
Het vormt een van de voornaamste bronnen voor de proloog van de Wife of
Bath van Chaucer”‘. Juvenalis (c. 60.140 na Chr.) is een Latijns satirendichter
die vooral beroemd is geworden om zijn zesde satire die de onbeschaamdheden
en ondeugden van de deftige Romeinse matrones hekelt. Ook in de Quinze Joy­
es de Mariage (1420-1430) wordt tegen het huwelijk en de vrouw geageerd.
Chaucer noemt de schrijvers Theophrastus, Hieronymus, Ovidius, de wijshe­
den van Salomon en het werk Valerius. Met deze titel wordt de brief Valerius ad
Ruffinum (1181) bedoeld, die door Walter Map is geschreven en later is opge­
nomen in zijn werk De nugis curialium. Ook deze brief, die vaak, en ook door
Chaucer aan Valerius Maximus wordt toegeschreven, bestrijdt weer het huwe­
lijk. De in dit kader belangrijkste schrijver van het genoemde vijftal is echter
Hieronymus, die in zijn uiterst populaire geschrift Adversus Jovinianum (393
na Chr.) de enig overgeleverde versie van Theophrastus boek Liber aureolus de
nuptiis opneemt, waarin de vraag wordt behandeld of een wijs man moet trou­
wen. Dit boek is door Middeleeuwse autoriteiten als Abelard, Johannus de Sa­
lisburiensis en Vincent de Beauvais uitvoerig geciteerd en ook bij Albrecht von
Eyb in diens Ehebüchlein komt Theophrastus uitgebreid aan het woord “.

De weergave van het betoog van Theophrastus wordt door Hieronymus ingebed
in zijn eigen werk, dat de vraag behandelt of de gehuwde vrouw gelijkwaardig is
aan de maagd, zoals Jovinianus beweert. Hij concludeert dat de toestand van
maagdelijkheid, zowel van mannen als van vrouwen, te prefereren is boven het
huwelijk. Hij onderbouwt zijn betoog met citaten van Salomon en Paulus en
voorbeelden van slechte vrouwen. Hieronymus boek heeft in de late Middeleeu­
weneen belangrijke functie gehad, omdat het de geestelijkheid moest overtui­
gen van de wenselijkheid van het celibaat. Pratt veronderstelt dan ook dat de
vroege antifeministische literatuur niet zozeer van antifeminisme getuigt als wel
van een afwijzing van het huwelijk en dat deze literatuur vooral zal zijn ge­
bruikt door de geestelijkheid en op de Universiteiten.

De samensteller van het BV plaatst zich duidelijk in een traditie. Het BV is de
realisering, de verwerkelijking van het fictieve ‘book of wikked wyves’ dat in de
overlevering alleen is aangeduid. Bovendien kan er bij het BV geen twijfel
bestaan over de anti feministische tendens. De andere tekstgedeelten sluiten bij
de realisering van het boek goed aan. Na de titel, die op de volgende pagina
wordt geherformuleerd en die opvalt omdat het nut voor mannen en vrouwen
zo precies wordt aangegeven, volgt een lijst van 24 citaten”. Onder de geciteer­
de schrijvers bevinden zich Theophrastus, Hieronymus, Ovidius en Salomon.
Vier van de vijf schrijvers die ook Chaucer noemt. Daarnaast worden kerkva­
ders, klassieke schrijvers en de apostel Paulus geciteerd. Het voorwerk wordt
afgesloten met een verontschuldiging van de ‘Dactor’, de schrijver, voor al die
kwetsende citaten. De bundel wordt eveneens afgesloten met een verontschuldi­
gende conclusie, hoewel ook daarin wordt herinnerd aan het feit dat de listen
van vrouwen nu eenmaal oneindig zijn en dat dus ook het BV geen garantie
biedt dat de mannelijke lezer niet ook door zijn vrouw wordt, of zal worden

Het is echter ook mogelijk dat het BV moet worden gezien als een tegenhanger
van de Boccacciovertaling Bescrivende vanden doorluchtighen glorioesten ende
edelsten vrouwen (1525), een boek dat 104levenbeschrijvingen bevat van voor­
treffelijke vrouwen en waarmee de samensteller blijkens verhaal 21 uit het BV,
bekend was. Dit werk van Boccaccio als boek over goede vrouwen staat niet al­
leen. Het is zelf een voorname bron geweest voor Chaucers Legend of good
Women (c. 1380), terwijl in dit verband ook twee Franse teksten de aandacht
verdienen, te weten de Miroir des bonnes femmes (c. 1280-l300) en Le /ivre du
Chevalier de La Tour Landry (1371-72)

De Miroir des bonnes femmes is de belangrijkste bron van het laatstgenoemde
werk, dat uitzonderlijk populair is geweest”, en dat onder de titel Spieghel der
Duecht (1515) ook in het Nederlands is vertaald en gedrukt:”. Het boek gaat
over een ridder die zijn twee dochters wil onderwijzen. Aan de hand van exem­
pelen, steeds een uit de Bijbel en een uit een andere bron, laat hij zijn dochters
zien hoe ze zich moeten gedragen. Hoewel de titel van de Miroir het niet doet
vermoeden, bevat het boek naast een afdeling voorbeelden van goede vrouwen
(onder wie Judith) een zelfs uitgebreidere afdeling voorbeelden van slechte
vrouwen (onder wie Eva, Dalila, Jesabel, Jahel, Herodias en de dochters van
Loth). Grigsby brengt het idee van de Miroir zelfs weer in verband met het ver­
haal van Sindibad; hij noemt het “An attempt to distinguish good from bad
wornen”:”. Duidelijk is wel dat naast ‘het boek over slechte vrouwen’ ook ‘het
boek over (goede) vrouwen’ een grote populariteit kent en dat de vormen nauw
met elkaar verbonden zijn.

De ontstaansgeschiedenis van het BV en de werkwijze van de samensteller kan
nu als volgt worden samengevat. De samensteller leest de CNN, waarbij hij
wordt geïnspireerd door het begin van verhaal 37 om een dergelijk boek te ma­
ken. Voor de nieuwe verhalen put hij vrijwel uitsluitend uit de CNN, terwijl hij
voor de oude verhalen in eerste instantie, naast de Bijbel, gebruik maakt van
teksten die voorkomen in het fonds van JvD. In het ene geval waarin hij dat niet
doet (verhaal 11), betreft het een tekst die ook in het fonds van van Doesborch
voorkomt, terwijl in het andere geval (verhaal 21) de bron qua thematiek uit­
zonderlijk ‘goed’ aansluit bij het BV. In de keuze van de oude verhalen, zit net
als in de keuze van de citaten, een grote mate van traditionaliteir’”, waaruit
blijkt dat de samensteller zich bewust is van de traditie waarin hij zich met het
BV plaatst. Enige originaliteit kan hem in deze niet verweten worden. Hoe de
samenstelling in concreto wat betreft de oude verhalen is gegaan, is moeilijk
vast te stellen. De overeenkomst met de bronnen is vaak zo groot dat in ieder ge­
val kan worden geconcludeerd dat de samensteller erg goed op de hoogte moet
zijn geweest van de omvang en inhoud van het fonds van JvD. Eigenlijk komt
alleen de drukker zelf in aanmerking, omdat hij alleen weet wat hij drukt, welke
teksten hij in zijn fonds heeft en waar bruikbaar materiaal te vinden is.

Naast zijn activiteiten als drukker, is JvD ook actief geweest als vertaler. Hij
heeft voor de Londonse drukkeriWyer Tie four tokens uit het Nederlands
vertaald”; terwijl hij wordt gezien als de mogelijke vertaler van de tekst Vanden
.X. Esels uit het Engels”, Daarnaast m/akt een aantal van zijn uitgaves het
waarschijnlijk dat hij ook werkzaam is’ geweest als compilator. Zijn uitgave
Den oorspronck onder salicheyt (1517) heeft hij verkort uitgegeven als Die bibe­
le int corte (1518/19), terwijl een gedeelte van de tekst apart is uitgegeven als
Vijfthien vreesselijke tekenen (c. 15(}-S), waarvan hij tevens de Engelse vertaling
The fifteen tokens (c. 1505) heeft gedrukt. Zijn uitgave Of the new Landes (c.
1520?) is een compilatie van vier teksten, waarvan drie door hem zijn uitgege-

Aan de argumenten die Pleij al heeft aangedragen om een oudere druk van het
BV van de-pers van JvD te veronderstellen, kunnen de volgende worden toege­
voegd. D~ invloed van JvD op het fonds van Jan Berntsz. wordt gekenmerkt
door het feit dat vanaf 1531 Jan Berntsz. een aantal boeken uit het fonds van
JvD herdrukt. Zoals we gezien hebben, wordt voor de oude verhalen uit het BV
zeer sterk geleund op teksten uit het fonds van JvD, zodat het op basis hiervan
uiterst waarschijnlijk is dat ook het BV een herdruk is. Bovendien zien we in het
BV ook de neiging tot compileren die zo kenmerkend is voor andere teksten uit
het fonds van JvD. De Bijbelse verhalen uit het BV, The .ix. Drunkardes en Der
.ix. Quaesten en wellicht ook die uit de OS en de Be, lijken allemaal gebaseerd
te zijn op één bron, waarbij de verhalen die in verschillende boeken voorkomen,
worden aangepast aan de situatie”.

Een tekstvergelijking van een passage uit de verschillende versies van het Vergi­
liusverhaal, maakt het nog aannemelijker dat een oudere versie van het BV
heeft bestaan. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de Engelse vertaling van het
BV, The Deceyte of Women (DW):

Fr: jusques au second estage de la tour. Et quant il fut ainsi que à diz piedz de la fenetre

Ned: tot der tweeder stadien vanden toren. Ende als hi op .x. voeten… .

De Engelse Vergiliustekst laat deze passage weg”

DW: and whan he was .xl. foote from the wyndow she made the corde faste (E2v)

BV: ende si dede hem optreeken tot aan dat midden van den huyse Ende als hi op elf voeten
na bi haer vensteren was / (E3r)

Als we de BV -passage en de DW-passage vergelijken, zien we het verschil tussen
‘elf voeten’ en ‘.xl. foote’. Het lijkt aannemelijk dat ‘xl’ een verlezing van ‘xi’ is
en dat dus een oudere druk van het BV of van DW (gebaseerd op de druk van
JvD) moet hebben bestaan. Deze veronderstelling wordt gesteund door het feit
dat enige houtsnedes in dè door mij geraadpleegde Engelse druk imitaties zijn
van houtsnedes uit het BV. Dit is alleen ver klaarbaar als we aannemen dat de
betreffende houtsnedes na de dubbelproduktie van JvD, zijn meeverhuisd naar
Utrecht, zodat ze wel moesten worden nagesneden. Een laatste aanwijzing voor
de bemoeienis van JvD met het BV vinden we in het BV zelf. Na verhaal 20 staat
de volgende tekst:

Dies ghelijcs is ooc gheschiet tot London in Engelant int corte zuytwerck, by die abdie van
sint salvators, van eenen Lombaert ende eens coopmans wijf. (Jêr)

Deze omschrijving verraadt m.i. bekendheid met de geografische situatie in
Londen; kennis waarvan we mogen veronderstellen dat JvD die bezat.

Het lijkt op basis van deze gegevens uiterst waarschijnlijk dat er na 25juni 1528
(datering van Der.ix. Quaesten) en voor 1532 een Nederlands/Engelse dubbel­
produktie BV /DW is verschenen, waarvan JvD niet alleen de drukker maar ook
de samensteller is geweest.

De inhoudelijke verschillen tussen het BV en zijn bronnen

In dit gedeelte zal in beknopte vorm een overzicht worden gegeven van de
belangrijkste verschillen tussen het BV en zijn bronnen, wat zal worden gevolgd
door een poging deze verschillen te verklaren. Bij deze verklaring zal de vraag
naar de invloed van de schrijver op de vorm en de inhoud van het BV wederom
centraal staan.

De verhalen uit het BV zijn in bijna alle gevallen bewerkingen van de bronnen.
De hoofdreden hiervoor is dat de samensteller de voorbeeldteksten vaak sterk
bekort heeft en alleen de kern van het verhaal heeft overgenomen. Deze bekor­
ting komt op twee manieren tot stand; enerzijds worden passages gewoon weg­
gelaten, terwijl anderzijds de inhou4,9p een zakelijker, soberder manier wordt
weergegeven. De tekstvergelijking zal zich daarom toespitsen op de toevoegin­
gen in het BV en die verschillen die invloed kunnen hebben gehad op de karak­
teistering van personen en daardoor op de betekenis en werking van de tekst.
Aan alle oude verhalen is een titel toegevoegd, waarbij in de eerste 7 verhalen
wordt meegedeeld wie bedrogen wordt en tevens in 4 verhalen door wie.

In alle oude verhalen wordt aan het einde van de tekst nog eens uitdrukkelijk
gezegd dat de man door de vrouw bedrogen is, terwijl in 3 verhalen (7, 13, 17)
deze constatering wordt versterkt met een uitspraak over de macht van de
vrouw”, Daarnaast worden de kwaliteiten van de mannelijke hoofdpersoon (en
dus van het slachtoffer) breed uitgemeten, met name in de verhalen 1, 11 en

In verhaal 7 wordt het karakter van Judith t .o.v. de bronnen veranderd. In het
BV-verhaal wordt meer aandacht besteed aan de vleiende woorden die Judith
spreekt en aan haar onderdanigheid”, terwijl ook het moment waarop zij het
hoofd van Holophernes afslaat anders wordt beschreverr”, waardoor de teneur
van het verhaal in het BV afwijkt van die in de BC. In de BC wordt Judith heilig
genoemd en vergeleken met Maria; in het BV valt het accent op de macht van de
vrouw die zoveel mannen hun leven heeft gekost”.

Bij het eerste verhaal uit het BV, over Adam en Eva, moeten we iets langer
stilstaan. De eerste toevoeging versterkt een in de Middeleeuwen traditioneel
vooroordeel tegenover vrouwen als zouden zij wispelturig en minder stand­
vastig zijn: so kende hi (de duivel PF) die stareheyt des mans, so daehte hi die vrouwe te bedrieghen,
want si van brooseher natueren is ende eraneker om wederstaen (BI v)

Even later blijkt deze ‘starcheyt des mans’ echter ook niet zoveel voor te stellen:
ende ghaf hem voort haren man Adam, die daer ooc af adt, als een die niet en wilde vertoor­
nen zijn wijf, die nochtans die wijste man was die oyt opter aerden quam, sonder alleen die
sone gods. (Blv)” .

Eva’s schuld aan de zondeval wordt echter in de volgende toevoeging, waarin
Adam als prefiguratie van Jezus optreedt, al gerelativeerd”, waarna de tekst
van het verhaal wordt afgesloten met een ‘Nota’ die grotendeels overeenkomt
met passages uit de OS. In de Nota wordt de klassieke vraag behandeld of de
vrouw beter is dan de man, omdat zij niet in Damascus is gemaakt zoals de
man, maar in het paradijs”, wat maakt dat sommige vrouwen

willen zijn der mannen meester, so dat dick noch ghebuert nu ter tijdt inder werelt. (BV I,
B2r, eurs. PF)

De schrijver vervolgt hierop met de tegenwerping dat God de heerschappij van
de man over de vrouw bevolen heeft met dien verstande dat de mannen hun ge­
zin moeten onderhouden, hoewel volgens de schrijver “daer nu veel lieden zijn
die dat ghebot niet en onderhouden” (B2r, curs. PF). In het verdere betoog
wordt verklaard waarom God de vrouw uit het middel van de man heeft ge­
maakt en hoe man en vrouw binnen het huwelijk eendrachtelijk moeten samen­

De aanpassingen die de nieuwe verhalen hebben ondergaan zijn vrij gering van
omvang, mede omdat het beeld van de v.ouw in de CNN al vrij negatief is.
Aan alle verhalen wordt een titel toegevoegd, waarin het woord ‘bedroch’ voor­
komt. In 4 verhalen (2, 4, 10 en 20) wordt de lezer er nog eens extra op geatten­
deerd dat de man wordt bedrogen. In 2 verhalen (6 en 22) wordt daarentegen
geageerd tegen mannen die hun vrouw te veel alleen laten en daardoor aan ver­
leidingen blootstellen”, terwijl in een drietal verhalen (2, 6 en 22) de vrouw als
minder ‘vaillant’ wordt gekarakteriseerd”. Bovendien wordt ze tevens in 3 ver­
halen (CNN 34, 38, r. 143 en 61, r. 54) van het BV als minder slecht
voorgesteld”. In de CNN-verhalen 13 en 37 zijn de echtgenoten jaloerser dan in
hun BV -tegenhangers. De echtgenoot in BV -verhaal 10 wordt dommer voor­
gesteld dan in het analoge CNN-verhaal. In BV-verhaal8 wordt i.t.t. het CNN­
verhaal de afloop van de geschiedenis niet verteld, omdat het conflict in het
CNN-verhaal uiteindelijk in der minne wordt geregeld.

Een algemene aanpassing moet nog vermeld worden. De ironische toon die in
een aantal CNN-verhalen doorklinkt (1,16,27,37 en 38), wordt in het BV gro­
tendeels vervangen door een zakelijke, duidelijke weergave van de gebeurtenis­

Het belangrijkste verschil tussen de BV en zijn voornaamste bron de CNN,.ligt
echter op het gebied van de presentatie. Hoewel de CNN zo belangrijk is voor
het BV, is daar in de tekst niets van terug te vinden.

De oudere commentatoren van de CNN noemen de CNN het eerste Franse no­
vellenboek dat geen moraliserende tendensen bevat, terwijl volgens Auerbach,
‘het erotische aspect de inhoud van de bundel geheel bepaalt’ 58. Dubuis’” even­
wel vindt het verkeerd de CNN het predikaat ‘amuserend’ te geven, waarbij hij
wijst op een tiental serieuze verhalen. Hij prefereert de term ‘onderhoudend’,
ongeacht of de verhalen nu moraliserend zijn of niet. Dit standpunt lijkt mij
juist met dien verstande dat, omdat de CNN opgebouwd is uit verhalen uit de
oudere Franse en Italiaanse literatuur (m.n. exempelen’”), de eventueel morali­
serende tendensen zeker niet verdwenen zijn. Zeker voor de gedrukte versies
van de CNN geldt dat ze dienen ter lering en vermaak, al verwijst het duidelijke
antifeminisme dat uit veel verhalen spreekt meestal niet zozeer naar de vrouw
als bedreiging voor het zieleheil van de man, als wel naar de vrouw als potentiële
belemmering voor het verkrijgen van aanzien en rijkdom.

Het boek opent met een opdracht aan de hertog van Bourgogne, die om het ma­
ken van de bundel verzocht heeft. De tekst wordt gepresenteerd als een tegen­
hanger van de Italiaanse novellenbundel Cento Novelle Antiche, omdat de ver­
halen in die bundel in vroegere tijden binnen de grenzen van Italië spelen, ter­
wijl de meeste verhalen uit de CNN zijn gesitueerd in Frankrijk, Duitsland, En­
geland, Brabant en Henegouwen. De opdracht eindigt dan met nog een verkla­
ring voor het feit dat het woord ‘nouvelles’ in de titel mag blijven staan: “aussi
pource que l’estoffe, taille en facon d’icelles est d’assez fresche memoire et de
myne beaucoup nou veile’ ’61 •

Dan volgen de honderd verhalen waaraan 35 verschillende namen van perso­
nen, die de verhalen vertellen, zijn toegevoegd: Tot het einde toe wordt gesug­
gereerd dat er werkelijk sprake is van een vertelsituatie, waarin een van de leden
van het hof aan het woord is.

Hiertegenover staat het BV: Een thematische verzameling verhalen met een dui­
delijke doelstelling en een serieus aandoende aanpak. Verdwenen is het adellijke
luisterpubliek, verdwenen de moderne stijl. De verhalen uit de CNN worden
zonder veel moeite in een thematisch kader geperst en krijgen de titel ‘bedroch’.
opgeplakt, zodat ze weer teruggevormd zijn tot exempelen.

Intermezzo: de werkwijze van Jan van Doesborch

Het verschil tussen het BV en zijn bronnen is verklaarbaar vanuit de gedachte
dat de functie van het BV afwijkt van die van zijn bronnen. Dit verschil in func­
tie kan voortkomen uit de specifieke intentie van de samensteller van de tekst en
deze intentie is te achterhalen door na te gaan of een systeem in de verschillen
met de bronnen te onderkennen is.

In het geval van het BV echter komt het verschil tussen het BV en zijn voor­
beeldteksten niet alleen voort uit de van de bronnen afwijkende intentie van de
samensteller, maar ook heeft de karakteristieke werkwijze van de samensteller
invloed uitgeoefend op de vorm en de inhoud van het BV. Dit zal worden ver­
klaard vanuit een andere tekst uit het fonds van JvD, die we al zijn tegengeko­
men, nl. Der .ix. Quaesten (hierna DQ).

Deze tekst heeft de thematische opzet met het BV gemeen. In DQ wordt het lot
van de 9 slechtste mannen die ooit geleefd hebben, behandeld. Het zijn de 3 jo­
den Jeroboam, Achab en Joram, de 3 heidenen Cain, Nero en Pilatus en de 3
christenen Judas, Mohamed en Julianus. De DQ-tekst vormt de tegenhanger
van een in de literatuur en beeldende kunst van de late Middeleeuwen zeer po­
pulaire topos, genaamd ‘Nine Worthies’ oftewel ‘Negen Besten’. Ook in de
Middelnederlandse literatuur treffen we de topos aarr”. Braekman in zijn recen­
te uitgave van DQ neemt dan ook aan dat er een 16e eeuwse druk van het ge­
dicht ‘Der negen Besten’ moet hebben bestaan”. Dit lijkt des te waarschijnlij­
ker omdat Dickins op een handschrift uit het einde van de 15e eeuw wijst,
waarin de ‘novi probi’ en de ‘novi improbi’ tegenover elkaar worden geplaatst.
Acht van de negen kwaadsten komen overeen met de personen die in de druk
van JvD genoemd worden. Alleen Mohamed heeft de plaats ingenomen van
Barnabo Mediolani, een Italiaanse hertog, die al tijdens zijn leven een slechte
naam had. Volgens Dickins is de tekst van het handschrift in Brugge gecompi­
leerd, maar zijn de namen van de 9 besten en kwaadsten in Engeland

Als eerste afleiding van de topos ‘Nine Worthies’ noemt Schroeder de vorm ‘Ni­
ne Worthy W omen ’65. Deze afleiding heeft zich niet ten volle ontwikkeld maar
komt voor in een uniek boekje Der Drei Glauben (1518), waarin naast de 9 beste
mannen en vrouwen, ook de 9 slechtste mannen en vrouwen worden
beschreven”. Als voorbeelden van slechte vrouwen worden o.a. Jesabel en Da­
lida genoemd, terwijl Judith en Jael als goede vrouwen worden genoemd.

De samensteller van de DQ is duidelijk bekend met de topos van de ‘Nine Wor~
thies’, die vooral in de Engelse en Schotse literatuur heel erg populair is ge­
weest, en hij heeft dan ook het idee opgevat hiervan een tegenhanger te maken,
iets dat in het fonds van JvD niet ongewoon is, zoals we zullen zien.
Schroeder noemt als tweede afleiding van de topos de ‘Ten Worthies’, waarbij
dan de tiende man een eigentijdse held is”. JvD wordt gezien als de mogelijke
vertaler uit het Engels van het boekje Vanden .x. Esels, waarvan twee latere
edities zijn overgeleverd. Gezien de argumenten is dit geen gekke gedachte”, In
de tekst wordt de drukker door een vrouw gevraagd nog een plaatsje in te rui­
men voor haar echtgenoot als tiende ezel. Het lijkt op basis hiervan heel aanne­
melijk, de tekst te zien als een parodie op de topos van de ‘Nine Worthies’. Ne­
gen ezels zijn typen, net zo als de negen helden, terwijl de tiende ezel, net als de
tiende held een eigentijds persoon is. Het liJkt dan ook gerechtvaardigd de tekst
Vanden .x. Esels tot het fonds van JvD te rekenen.

Ook van het BV bestaat een tegenhanger. Het is een tekst waarvan de titelpagi­
na ontbreekt en die door Kruyskamp is aangeduid met de titel Historie van Ja­
son en Medea, naar het eerste verhaal. Pleij heeft de relatie gelegd met het BV69,
omdat de inhoud volstrekt tegenovergesteld is aan de inhoud van het BV – de
verhalen handelen over mannen die vrouwen bedriegen, en de opbouw van de
bundel overeenkomt met die van het BV. Ook in deze verhalenbundel zien we
een, weliswaar iets minder regelmatige – afwisseling tussen oude en nieuwe ver­
halen. Van de 11 verhalen hebben 7 de CNN als bron gehad, terwijl van de an­
dere 4 verhalen, waarvan Kruyskamp de bronnen niet zo goed kon achterhalen,
3 een boek uit het fonds van JvD als bron hebben gehad”. De tekst is door Jan
Nuyts in Antwerpen gedrukt, volgens Kruyskamp in 1543, volgens Rouzet ech­
ter later”. Het werk is m.i. een herdruk van een eerdere uitgave van JvD in Ant­
werpen. In het BV wordt niet naar de CNN als bron verwezen, zodat kan wor­
den aangenomen dat er een relatie moet zijn geweest tussen JvD en de maker
van het ‘Bedrog der Mannen’. JvD en Jan Nuyts hebben geen rechtstreeks con­
tact met elkaar gehad, en het is dan ook voor de hand liggend dat de tekst van
Jan Nuyts een herdruk is”:

Dat Bedroch der Vrouwen

Resumerend kan worden vastgesteld dat JvD, naast de drukker van DQ ook de
mogelijke drukker van een vijftal andere teksten is geweest, te weten (Der .ix.
Besten)?, (De .ix. Dronkaards)?, (Vanden .x. Eselsji, (Dat Bedroch der Vrou­
wen)? en (Dat Bedroch der Mannen)? Deze boekjes hebben met elkaar gemeen
dat ze thematisch zijn en dat gebruik wordt gemaakt van veel materiaal dat al
eerder door JvD is gebruikt. Dit hergebruiken van materiaal is kenmerkend
voor JvD.Hij doet dit in de vorm van compilaties en door middel van themati­
sche boekjes, die niet veel tijd en geld kosten. Wel moet gesteld worden dat hij
daarbij redelijk origineel te werk gaat, want de genoemde boekjes zijn uniek in
de letterkunde van West-Europa. Een ander aspect van de boekjes is hun bele­
rende en didactische opstelling en in dat licht gezien zal het geen verwondering
wekken dat het BV in combinatie met het ‘Bedrog der Mannen’ geen letterlijke
vertaling van de CNN is geworden. De vorm en de inhoud van het BV blijkt in
hoge mate beïnvloed te zijn door het feit dat JvD, met zijn voorkeur voor the­
matische werken, de drukker en de samensteller is geweest.

Analyse van de verschillen tussen het BV en zijn bronnen

Terugkomend op de verschillen tussen het BV en zijn bronnen valt op te mer­
ken, dat in het geheel van deze verschillen en toevoegingen een systeem is te on­
derkennen. Het uitgangspunt hiervoor is de ‘Nota’ na het eerste verhaal. De
conclusie geeft weer hoe God, volgens de schrijver, het samenleven van man en
vrouw binnen het huwelijk heeft gewild:

maer heeftse ghemaeet uuten midden totten behulp van den man ende dat man ende wijf in­
den houwelijeken staet sullen so eendrachtelijek leven ende van eenen wille zijn ende sullen
twee zielen ende een liehaem zijn, dwelck so god wil ordineren tot onser zielen salicheyt.
Amen. (B2v)

De schuld voor het feit dat het in de praktijk niet zo gaat, ligt bij de vrouw én
bij de man. De vrouw is defectief “want si van brooscher natueren is ende
crancker om wederstaen” (Bl v) en vaak opstandig “so willen die sommighe
vrouwen hier uut argueeren, dat si beter zijn dan die mannen ende willen zijn
der mannen meester, so dat dickwil noch ghebuert nu ter tijdt inder werelt.”
(B2r), terwijl de man geen verantwoordelijkheid durft te nemen:

ende ghaf hem voort haren man Adam/ die daer ooe af adt, als een die niet en wilde vertoor­
nen zijn wijf (BI v)

en vaak zijn gezin niet goed onderhoudt:

want God heeft den mannen gheboden te wercken als hy seyde: In sweet dijns aensichts sul­
dy eten u broot, daer nu veel lieden zijn die dat ghebot niet en onderhouden. (B2r)

Bij dit uitgangspunt sluiten de toevoegingen goed aan, hoewel natuurlijk het ac­
cent vooral komt te liggen op het zwakke karakter en de listigheid van de
vrouw. Steeds wordt weer op deze karakterzwakheid van de vrouw gewezen als
ze niet aan de verleiding kan weerstaan” en zeker in de nieuwe verhalen is het
overspel een vorm van opstandigheid. De echtgenoot in de nieuwe verhalen van
het BV wordt steeds als minder jaloers, dommer en minder bedacht zijnde op
bedrog afgeschilderd. Ook wordt geageerd tegen mannen die lange reizen ma-
ken en hun vrouw onbewaakt achterlaten. Dit zijn allemaal vormen van kritiek
op het handelen van mannen. Zij laten na gezag uit te oefenen; leiding te geven
aan hun vrouw.

Centraal in de bundel staat echter de macht van de vrouw. Daarom worden de
kwaliteiten van de bedrogen mannen met name in de oude verhalen zo breed
uitgemeten en opent de tekst met een lange reeks citaten die het gevaar van de
vrouw accentueren. Daarom ook wordt aan het einde van een aantal verhalen
nog eens gewezen op de macht van de vrouwen het feit dat de man bedrogen

Bovenstaande verklaring van de toevoegingen in het BV vormt een aanzet tot
een uitspraak omtrent de betekenis van de tekst en de intentie van de samenstel­
ler. Het is echter mogelijk deze verklaring te nuanceren door in te gaan op het
beeld van de man en de vrouw in de nieuwe verhalen.

In de tekstvergelijking zijn de oude en de nieuwe verhalen steeds gescheiden ge­
houden en wel omdat er tussen deze twee groepen verhalen grote verschillen
bestaan op het gebied van de thematiek en de afloop van de verhalen.

Het uitgangspunt van de samensteller van het BV is de op dat moment ervaren
situatie. Dit kan worden afgeleid uit de Nota na het verhaal over Adam en Eva,
waarin duidelijk naar de actuele situatie wordt verwezen. Het gaat om ‘het sa­
menleven binnen het huwelijk’ en de nieuwe verhalen zijn daarvan de exponen­
ten, omdat de relatie tussen de vrouwen het slachtoffer in de oude verhalen
meestal geen huwelijksrelatie is. In 11 van de 12 nieuwe verhalen draait het ver­
haal om een vrouw die overspel pleegt waardoor de echtgenoot bedrogen wordt.
In het ene verhaal dat niet over overspel gaat, wijst de vrouw haar minnaar af,
omdat hij op het cruciale moment impotent blijkt te zijn. Als we nu kijken wat
over de optredende personen in de nieuwe verhalen wordt gezegd, krijgen we
het volgende beeld. In BV -verhaal 2 wordt de echtgenoot aangeduid met ‘goet
bloet’. Hij is dus onnozel en wordt als hij zijn vrouw van overspel beschuldigt,
ook nog uitgescholden, zodat hij uiteindelijk om vergiffenis vraagt. Ook de
echtgenoten in de verhalen 6, 10, 16 en 22 geven zich gewonnen, zodat hun
vrouwen tot in de eeuwigheid met hun overspel kunnen doorgaan. Deze man­
nen kunnen gezien worden als de pantoffelhelden. Zij durven hun gezag niet te
doen gelden en worden daarom door hun vrouwen bedrogen. Ook in de 2 ver­
halen (4 en 20) waarin de echtgenoten wel jaloers zijn, worden ze bedrogen, ook
al bewaken ze hun vrouwen streng. Van deze 2 echtgenoten wordt net als van de
echtgenoot in BV-verhaal14 gezegd, dat ze oud zijn. In 7 verhalen wordt van de
vrouw gezegd dat ze jong (4, 6, 8, 12, 14, 22 en 23) of mooi is. Van de vrouw in
BV -verhaal 10 wordt gezegd dat ze van ‘lichter aert’ is. Duidelijk speelt dus in
deze verhalen het motief van de ‘ungleiche Liebe’ mee. Een huwelijk tussen een
oude man en een jonge, mooie vrouw moet op een mislukking uitlopen, zeker
als de ouderdom ook nog met impotentie gepaard gaat, zoals wordt gezegd?”.
De minnaars tenslotte zijn allemaal jong, soms edel en rijk. In BV -verhaal 16 is
de minnaar een ‘monick’ uit het ‘grauwen broeders clooster’.

In de oude verhalen wordt slechts in 3 verhalen de echtgenoot het slachtoffer
van de list van de vrouw, terwijl bovendien de handelswijze van de vrouw nogal
verstrekkende gevolgen voor het slachtoffer heeft. In 6 verhalen kost het de
man zijn leven (5, 7,9, 15, 17 en 19), terwijl Eva de zondeval veroorzaakt, Loth
incest pleegt, Salomon van zijn geloof afstapt en zich aan veelwijverij schuldig
maakt en Hercules geen goede daden meer doet en ‘tot vroulijcke ende bespot­
telijcke wercken’ komt, wat volgens de tekst een nog betere wraak is dan Hercu-
les te doden met een zwaard.

We zien dus dat het beeld van de man als echtgenoot in de nieuwe verhalen niet
onverdeeld gunstig is, terwijl de wellust en de slechtheid t.o.v. de karakterzwak­
heid van de vrouw in het BV minder wordt benadrukt dan in de analoge CNN­
verhalen. De afwisseling van oude en nieuwe verhalen gaat gepaard met een ver­
schil in functie, maar is niet uniek voor het BV. We komen het verschijnsel ook
tegen in de Spieghel der Duecht, dat teruggaat naar een Frans werk, waarvan de
voornaamste bron de door een Franciscaan samengestelde bundel Miroir des
bonnes femmes, is en waarvan ook de vorm is overgenomen”.

Het verschil in functie komt voort uit het feit dat de oude verhalen traditioneel
zijn, in die zin dat ze bekende stof bevatten, die door de eeuwen heen steeds
weer in verschillende contexten is gebruikt en daardoor niet situationeel is be­
paald. De oude verhalen verwijzen alleen via de nieuwe verhalen naar een con- .
crete maatschappelijke situatie; de oude verhalen worden gebruikt als voorbeel­
den van de goddelijke waarheid. Hun functie is gebaseerd op het sterke gevoel
voor parallellen, analogieën dat de Middeleeuwse denkwijze beheerst”. De
drang tot spiritualisering, de Franciscaanse gedachte dat uit alles een lering kan
worden getrokken, maakt dat Oud- en Nieuw Testamentische of Klassieke per­
sonen of verhalen in verschillende situaties, verschillend geduid worden. In het
BV is dit te zien aan Judith, die in de OS en de BC wordt gebruikt in een typolo­
gische relatie als voorafschaduwing van Maria, terwijl ze in het BV wordt ge­
bruikt als illustratie van de ten kwade aangewende macht van de vrouw.
Voorbeelden van spiritualisering komen we ook buiten het BV in het fonds van
JvD tegen. Zo lezen we in Der dieren pa/leys:

In weleken ghescapen dinghen men mach sien, horen mereken ende lesen die wonderlijcheyt
gods almachtich, daeraf die scrifture seyt: God is wonderlijc in allen sinen wercken”:

Daarnaast zijn twee werken uit het fonds van JvD, de OS en de BC late verte­
genwoordigers van de Biblia Pauporum traditie, die is gebaseerd op het leggen
van typologische relaties tussen het Oude en het Nieuwe testament.

Binnen het fonds van JvD past het BV dan ook uitstekend, al is de afwisseling
van de oude en nieuwe verhalen, zoals we die in het BV zien t.o.v. de andere
thematische bundels bijzonder. De oorzaak hiervan moet gezocht worden in de
topos waarin het ‘van alle tijden’ element een voorname plaats inneemt en het
feit dat er voldoende nieuwe verhalen omtrent listen van vrouwen in de CNN
voorhanden zijn. Het belangrijkste aspect is echter dat de analogieën tussen de
oude en de nieuwe verhalen zo effectief zijn, omdat de situaties en gevolgen zo
verschillen en aan de andere kant toch zo overeenkomen. In het BV wordt ge­
suggereerd dat het overspel van een vrouw te vergelijken is met Eva die de zon­
deval veroorzaakt, terwijl alle bedrogen echtgenoten te vergelijken zijn met
Adam en de andere groten der aarde die worden genoemd. Al is de vorm ver­
schillend en lijken de gevolgen geringer, in wezen is er tussen de gebeurtenissen
geen verschil.


JvD heeft, als drukker en samensteller, de vorm en inhoud van het BV bepaald.
Alle handelingen die noodzakelijk waren om tot de realisering van de bundel te
komen, zijn door hem uitgevoerd of begeleid. De vraag in hoeverre de persoon
JvD invloed had op de vorm en de inhoud van de tekst, beperkt zich echter tot
die aspecten die kenmerkend lijken te zijn voor zijn aanpak. Karakteristiek
voor de werkwijze van JvD, ook in het BV, is het opnieuw gebruiken van
teksten, ten behoeve van compilaties en thematische bundels. Voor de oude ver­
halen uit het BV maakt hij dan ook zoveel mogelijk gebruik van teksten uit zijn
eigen fonds. Deze werkwijze is uit zakelijk oogpunt attractief omdat op deze
eenvoudige manier, die weinig tijd en geld kost, steeds ‘nieuwe’ teksten kunnen
worden gemaakt, die weinig risico met zich meebrengen en mogelijk een tegen­
wicht vormen voor de iets pretentieuzere projecten.

Het thematische karakter heeft het BV gemeen met een aantal andere – voorna­
melijk veronderstelde – teksten uit het fonds van JvD. Dit is een van de manie­
ren waarop JvD lering presenteert. De functie van de bundels berust op ‘paral­
lelliewerking’ . De lezer /toehoorder vergelijkt de geschetste situatie uit de Bijbel
of de Klassieken met zijn eigen handelen. In het BV is deze parallellie i.t.t. The
.ix. Drunkardes en Der .ix. Quaesten expliciet gemaakt, mogelijk omdat de
werking van en het begrip voor de impliciete vergelijking verminderde, maar
waarschijnlijker omdat JvD nu eenmaal de beschikking had over voldoende ge­
schikt en inderdaad ‘nieuw’ materiaal.

Het is duidelijk dat JvD de verhalen ondergeschikt heeft gemaakt aan het the­
ma. Hij heeft niet geprobeerd fraai proza te schrijven of heel precies te vertalen.
De inhoud van de verhalen wordt sober en vaak ook slordig weergegeven, waar­
bij hij ze aanpast aan het onderwerp. Hoewel hij het procédé dat hij in het BV
volgt, al eerder heeft toegepast, is er toch geen sprake van ‘seriewerk’. Als we de
aanpassingen in het BV bezien moet worden gesteld dat het niet zijn bedoeling
was, een puur antifeministische tekst op te stellen. JvD brengt een aantal nuan­
ceringen aan die betrekking hebben op de fouten en verantwoordelijkheden van
mannen, terwijl hij de schuld van de vrouw afschuift op ‘karakterzwakheid’ ;
iets waar mannen maar rekening mee moeten houden. Het BV moet m.i. dan
ook in nauw verband worden gezien met het ‘Bedroch der Mannen’, waarbij
dan de Nota als uitgangspunt voor beide bundels kan worden gezien; de verha­
len zijn voorbeelden van het te verbeteren gedrag van mannen en vrouwen.
Het is echter waarschijnlijk dat de nuanceringen niet hebben opgewogen tegen
het negatieve beeld dat van de vrouw in het BV wordt geschetst. Tussen de in­
tentie van de samensteller en de realisering van die intentie ligt een kloof; een
kloof waarvan de samensteller zich bewust is. Het BV, dat de listen en de ten
kwade aangewende macht van de vrouw accentueert, is geen goed middel om
het ideale huwelijk aan te prijzen omdat de conclusie van de lezer/toehoorder
alleen maar kan zijn dat de vrouw alle schuld treft, een werktuig van de duivel is
en mannen vanuit dit gezichtspunt moeten handelen.


Dit artikel is gebaseerd op de gelijknamige doctoraalscriptie, die in 1981 is voltooid o.l.v.
prof. H. Pleij, die ik ook voor dit artikel veel dank verschuldigd ben.

2 Gebruik is gemaakt van fotokopieën die sinds kort aanwezig zijn op het IvN van de UvA. Het
origineel bevindt zich in een onbekende particuliere verzameling in Nederland.

3 Nijhoff-Kronenberg, Ned. Bibliografie.

4 Pleij 1977a.

, 7
20 Dat Bedroch der Vrouwen

M. Schlauch, “A sixteenth-century EngIish satirical tale about Gdánsk” In: Kwartalnik Neo­
filologiczny 4 (1957), 95-120.

Pleij 1979, 7-13.

Pleij 1977a, 152.

Woledge 1954, 28-29, 179, Woledge 1973, 31-32.

Cent, ed. Wright 1858, ed. Champion 1928, zelf geraadpleegd ex. KB Den Haag, sign. 227 F 7

Pleij 1977a.

Zie hierover Coopmans 1982.
STC nr. 6451 en 6452.

Zie hierover Coopmans 1982, 179-180.

Over de relatie OS-BC, Kronenberg 1960/61, 221-228.
Bijbel, ed, de Bruin 1977.

Oorspronek 1517, fol. A4r; NK 1628, Bedroch 1532?, fol B2v.
Drunkardes, ed. 1973, fol. E4r; STC 7260.

BV: Coemt laet ons onsen vader droncken maken metten wijn (Clr)
Bijbel 1477: Coemt laet ons droncken maken metten wijn

Drunkardes, ed. 1973 oure fader whiche we wyll make drounke with overmuche wyne.
Bibele 1518/19?, fol. J4r; NK 4424, Bedroch 1532?, fol. C3v.

BV: … dat in die stadt niet te drincken en was/ende most en dat bloet van beesten drincken. Dit
siende die weduwe Judith (fol. Dlv).

BC: … dat inder stadt.geen drincken en was/so bloet van beesten drincken mosten. Dit
siende de weduwe Judith (fol. J4v). Niet in.deze vorm in OS, fol. R3v, Bijbel 1477, Drunkar­
des, fol. B3v.

BV: 0 edel vrouwe/ wilt u niet vreesen in te gaen bi mijnen heere Holophernen/ ende hi be­
geert op u dat ghi bi hem wilt zijn/ ende drincken den wijn met hem. (fol. -D2r.)

Bijbel 1477: Dese goede ioncfrouwe en vervare ha er niet in te gaen te minen here dat si worde
gheeert vore syne aensichte: ende ete mit hem ende drincken wine in bliscepen.
Drunkardes: my lorde Olyfernes prayeth you to cum and drynke a cuppe of wyne wyth hym
(fol. C2v.)

BC: so dede Olophernes op een avont Judith bi hem comen om met hem goet chiere te maken/
(fol. J4v.)

21 BV: waerop dat Achab te bedde ginc liggen/ ende hi keerde sijn aensicht in die wandt ende en
wilde noch eten noch drincken (fol. D4r.)

DQ: waerop dat Achab te bedde ginc liggen/ ende hi keerde sijn aensicht in die want! ende hi
en wilde eeten noch drincken (fol. Blr-v.)

Bijbel 1477: Ende hi warp hemselven op sijn bedde ende keerde sijn aensicht ter want waert:
ende hi at ne gheen broot

Bijbel 1527 (NK 390): ende hi viel op sijn bedde neder ende keerde sijn aensicht om! ende adt
geen broot

Bijbel 1526 (NK 386): hi wierp hem selven op zijn bedde neder end keerde zijn aensicht om/
ende en adt gheen broot.

Bijbel 1525 (NK 380): Hi heeft hem gewoorpen int bedde/ ende hi heeft gekeert sijn aensicht
ter wandel ende hi heeft gheen broot gheten.

22 Virgilius. ed. Gessier, hst. 7/8, 22. BV, fol. E3r.

23 Debaene 1951, 194-197.

Fr. qu’il avoit grant dangier, et en la fin luy dist quelle navoit peur de luy octroyer sa voulenté
Eng: it was great dangier so to do but at y last she consented

Ned: seere sorchelijcken waren alsulcke dinghen te beginnen

B V: het is seer sorchelijc sulcke dingen te beginnen/ (fol. E2 De Franse, Engelse en Neder­
landse tekst geciteerd naar Spargo, 1934, 236-243.

24 Vrouwen 1525, fol. D2r, ven D3r; BV fol. Glr; Historie 1521, NK 2164, fol. L4r.

25 BV fol. Hl r.

26 Bijbel 1526 (NK 386), Bijbel 1523 (NK 371), Bijbel 1528 (NK 392), Bijbel 1524 (NK 378) en
Bijbel 1531 (NK 399).


286 Piet Franssen

27 BV fol. J4r. In de mythologie wordt niet lole maar Koningin Omphale in verband met deze

episode uit het leven van Hercules genoemd. Vergelijk Historie 1521, fol. M2v.

28 Vrouwen 1525, fol. D2v.; BV, fol. J4r.

29 Zie Cent, ed. Sweelser 1966, 255-256.
30 Zie Steadman 1959, 521-525.

31 Disciplina, ed. Herrnes 1977, Herrnes 1964, 117 e. v.

32 Zie Miller 1977, 399.

33 Hamel 1906,257-285, Thundy 1979, 24-59:

34 Miller 1977, 399-473; Ned. edities ‘Ehebüchlein’ c. 1493, CA 724 en 1512, NK 4341.

35 BV: Dat Bedroch der Vrouwen. Tot een onderwijs ende exempel van allen mannen ionck ende
out/ omdat si sullen weten hoe bruesch/ hoe valsch/ hoe bedriechlijck dat die vrouwen zijn.
(fol. AIr.) 0 ghi mannen ende ionghe gesellen/ leert nu in dit weten dat bedroch der vrouwen/
om u te wachten daer voor: 0 ghi vrouwen ende maechden/ hier moechdi leer en loosheyt ende
bedroch hanteren (fol. Al v).

36 BV; fol. K4r.

37 Zie Grigsby 1961-1963.

38 Zie hierover Keesman e.a. (ter perse)

39 Grigsby 1961, 466.

40 Samson en Hercules als voorbeelden van bedrogen mannen worden in bijna alle teksten ge­
noemd; de citaten in het boek van Matheolet, ed. v. Hamel 1892 komen grotendeels overeen
met de citaten in het BV, vergelijk v. Hamel 1906, 257-285.

41 Bovenstaande gegevens gebaseerd op Rouzet 1975, 56-57 en de aldaar genoemde literatuur.

Fondsanalyse door Coopmans 1982.

42 Proctor 1894, 8. Volgens Coopmans 1982, par. 11.3.2. is JvD waarschijnlijk ook de vertaler
van de tekst Of the new landes, NK 1311. Janssen 1967,62 ziet JvD alleen als drukker van de
Nederlandse versie van The four lakens.

43 Esels, ed. Elslander, xi-xvii.

44 Zie voor een bijkomend argument noot 47.

45 Volgens Spargo 1934, 236-243.

46 BV 17, fol. Hlr. “Siet hoe die alderwijste Salomon van den vrouwen bedrogen is/ ende hoe
dat zijn herte afgekeert is vanden heere. Ay lacen wie sal doch nu wederstaen dat bedroch/ dat
smeecken/ ende die tranen der vrouwen/ die dagelicx bi vrouwen is en in haer presencie. ”

47 B V 15, fol. F4v. “ende hi was een groot iusticieer / want waer hi hoorde dat een heere oft prin­
ce was/ dat een tyran ende een verdrucker des volcx was/ daerwaerts track hy altijt/ ende
avontuerde daer voor zijn leven/ ende vervolchdese totter doot toe. 0 lacen heeft dat gedaen
een heydens man die niet en hadde hope des levens/ door liefde van iusticieer/ hoe veel te meer
souden die kersten princen voor die iusticie vechten ende die verheffen/ die noch kennen den
groten loon dien hem daer voor belooft is van den heere.

Opvallend is de overeenkomst in woordgebruik met een deel van de proloog in Der .ix.
Quaesten, fol. Al v. “Och brueders heeft dit ghedaen een heydens man die gheen hope van den
r ijcke gods. hoeveel te meer souden wij die duechden volgen om te vercrighen die beloften
Chrysti Jhesu.

48 BV 7, fol. D2r. “Wie ben ic/ dat ic weigeren soude minen here. Aldus minen here believet en­
de hem goet dunct dat sal ic doen. Ende al dat hem belieft dat sal groot zijn voor mi alle mijn
leven lanc/”

49 BV, 2fol. D2v. “Ende ten hoofde vanden bedde hinck zijn swaert/ ende si track dat uuter
scheyden/ ende nam hem metter hayre en hief op dat hooft ende sloecht af.”

BV, fol. KIr. “Ende aent hoofteynde van den bedde hinck zijn swaert dat si uuter scheyden
track/ ende ghinck voor zijn bedde staen ende badt god den here met tranen om victorie. Doe
nam Judith hem metter hare ende hief op zijn hooft ende seyde/ versterct mi 0 here in deser
huere/ ende si sloech tweewerf in sinen necke ende sloech hem dat hooft af.

50 BV, fol. D2v.; BC, fol. KIr.

51 Pleij 1981 b heeft al opgemerkt dat Jozef in de late Middeleeuwen het toonbeeld is van de slap­
pe en onnozele echtgenoot. Uit deze passage blijkt dat Adam deze functie van hem kan over­

Dat Bedroch der Vrouwen

52 BV I, fol B2r.

53 Ferrante 1975, m.n. inleiding 25.

54 BV 22, fol. J4r. “dwelc niet goet is voor ionge vrouwen/ want die vrouwen zijn bruesch ende
wankelbaer / bisonder als si selden sien dat si beminnen/ dan verkeeren ooc haestelic haer sin­

55 B V 2, fol. B2v. “en maecte sulcke kennisse met haer/ dat si hem int laetste consenteerde/”
CNN I: Et en pou de jours, tant et si tres bi en laboura que la vaillant femme fut contente d’oyr
et ent end re son cas.

56 CNN 34: Et qui me demanderoit comment elke osoit en ce point respondre, et a son mary par­
Ier, je y trouve deux raisons: la premiere si est le bon droit qu’elle avoit en la querelle, et l’aul­
tre car elle se sentoit la plus forte en la place.

Deze passage is niet opgenomen in BV-verhaal 10.

57 BV 6, fol. DIr. “So gevielt ter wijlen dat de se ridder uuten lande was/ ende omdat zijn wijf
die schone ioncfrouwe alleen was/ so quam op een tijt bi haer een ionck edel man vrijen om bi

te slapen ( ) denweleken si na veel versoeckens consenteerde

CNN 16 ” madame fait bonnes chiere avecques l’escuier. Le plus des foiz monseigneur se

disne et souppe de bescuit et de la belle fontaine, et madame a de tous les biens de Dieu si lar­
gement que trop; monseigneur au mieulx se couche en la paillace, et madame en ung tresbeau
lit avec l’escuyer se repose.”

58 Küchler 1906, 265, Söderhjelm 1910, Auerbach, 1921,31.

59 Dubuis 1973, 89-90.

60 Over bronnen CNN: Küchler 1906, 1907, Cent, ed. 1960, McGrady 1980.

61 Cent, ed. Sweetser 1966, 22.

62 Zie Schroeder 1971, 80-84

63 Quaesten, ed. Braekman 1980,8-10.

64 Dickins, 1969,230.

65 Schroeder 1971, 168-203.

66 Zie Quaesten , ed. Braekman 1980, 10.

67 Schroeder 1971,303-327 en 203-216.

68 Gebaseerd vooral op het volgende stukje tekst: Esels, ed. Elslander 1946,44 “Na dyen dat ick
mynen boeck ghetranslateert hadde/ uut den Engelsehen in Duytscher spraken/ ende daer af
een eynde gemaekt hadde: so quam te mynent Thantwerpen opde Lombaerde veste/ daer ick
doen tertyt woonde … ” Zie ook Esels ed. Elslander, xi-xvii en Coopmans 1982,209-210.

69 Pleij 1977a, 153.

70 Voor het verhaal van Jason en Medea kan als bron hebben gediend de Historie van Jason en
Hercules, 1521 (NK 2164). Voor verhaal 6 over Amnon en Thamar, Drunkardes, ed. 1973,
fol. Dlv D2v. Voor verhaal 9 over Machamet, Quasten, ed. 1980, fol. EI v F2v., m.n. E2r. en
E3v. Verhaal 5 lijkt erg veel op verhaal 18 uit het BV.

71 Kruyskamp 1961, 162, Rouzet 1975, 161 “; or Nutius n’habita pa avant 1544 à cette adres.”

72 Mogelijk indirect contact via W. Vorsterman. Zie Rouzet 1975, 161.

73 Ferrante 1975, inleiding.

74 Pleij 1979, 213, noot 84 voor verdere literatuur.

75 Zie noot 38.

76 Uitvoerig hierover Pleij 1981a.

77 Palleys 1520, fol. A2r.; NK1667. Zo ook in navolging van de Latijnse en Nederlandse druk­
ken spiritualisatie in Dialogues, c. 1530, NK 2774.

3.3 Prose romances and jest books

To be written

3.4 Religion

To be written

3.5 Travel

To be written

3.6 Artes and nature

To be written

3.7 Publisher’s List II

The list of Jan van Doesborch, publisher at Antwerp and Utrecht according to Franssen 1990, [48-49]

  • (after 1501). Joh. Paltz, De conceptione beata virginis. 8°. NK 1671.
  • (c. 1502) Vijfthien vreesselijke tekenen. 4°. NK 1975.
  • [c.1503?]. Valuacyon of golde and sylver of 1499. 8°. NK 2105.
  • (c. 1503). The fifteen tokens. 4°. NK 2047.
  • *(c. 1504) Van den leven ende voerganc des Antekerst.
  • 1504. Historie van Buevijne van Austoen. 2°. NK 1085.
  • (c. 1504). Legenda virginis et martyris Dympne, etc. 4°. NK 4252.
  • (c. 1506). Van Pape Jans landen. 4°. NK 1675.
  • (c. 1505-1510). Van den ghedinghe tusschen eenen coopman ende eenen jode. 4°. NK 3063.
  • (c. 1507). (Joh. Holt? Lac puerorum). 4°. NK 4282/0634.
  • (c. 1507). (Americus Vespuccius), Van der nieuwer werelt. 4°. NK 2154.
  • (before dec. 1508). Distructie van Troyen. 2°.NK 4137.
  • 1508 Dec. (Springer, Balthasar), Die reyse van Lissebone. 4°. NK 1800.
  • (c. 1509). Long accidence. 4°. NK 1
  • (c. 1509-1510). De novo mondo. 1°. NK 3541.
  • (c. 1510-1511?) Of the newe landes, etc. 4°. NK 1311.
  • (c. 1510). Os, facies, mentum. 4°. NK 1656.
  • (e. 1510?). Dat regiment der ghesontheyt. 4°. NK 4397.
  • 1512 Oct. Die ( … ) cronijke van Brabant, Hollant, Seelant, Vlaenderen. 2°. NK 652.
  • *(1511-1516). Ulenspiegel.
  • *(1511-1518). Howleglas.
  • *(1511-1515). Merlijn.
  • (c. 1512-1515). (Historie van den ridder metter swane). 4°. NK 3172.
  • *(before 1515). Historie van Mariken van Nieumeghen.
  • (1515). Laet de Borchloen, G. Pronosticacion of the yere 1516. 4°. NK 1303.
  • (c. 1515). Short accidence. 4°. NK 2.
  • *(c. 1516). Broeder Russche.
  • *(c. 1516). Friar Rush.
  • *(c. 1516). Alexander van Mets.
  • 1516 beginning of July. Tghevecht van minnen. 4°. NK 2115
  • 1517 Mei. Den oorspronck onser salicheyt. 2°. NK 1628
  • (1517 after Nov.). Causes that be proponed in a consultacyon of a journey to be made agaynst the Turkes. 4°. NK 0279.
  • (c. 1517). (Van Floris ende Blancefleur). 4°. NK 3160
  • *(after 1517 before 1523). De negen dronkaards.
  • 1518 7 Febr. Thuys der fortunen ende dat huys der doot. 4°. NK 1150.
  • 1518. Die ( … ) cronike van Brabant, Vlaenderen, Hollant, Zeeland. 2°. NK 653.
  • *(before NK 3904). Frederick van Jenuen.
  • 1518. Story of Lorde Frederyke of Jennen. 4°. NK 3904.
  • (1518). Barth. de Clereville, Copye of the letter, etc. 4°. NK 2677.
  • *(c. 1518). Een nyeu seer schoon ende profitelijck plantboecxken.
  • *(c. 1518). Virgilius, Van zijn leven ende doot.
  • (c. 1518). Virgilius. Of the lyfe of Virgilius and of his deth. 4°. NK 4052.
  • (c. 1518).Story of Mary of Nemmegen. 4°. NK 3905.
  • (c. 1518-1519). Die bibele int Corte. 4°. NK 4424.
  • *(. 1518-1520). Den groten herbarius.
  • 1520 5th of May. Der dieren palleys. 2°. NK 1667.
  • (z.j.? c. 1520?). *(Gedicht tot lof van het vroeg trouwen). 4°. NK 3059.
  • c. 1521 The noble lyfe and natures of man. 2°. NK 1901.
  • *(c. 1521). De pastoor van Kalenberg.
  • c. 1521). (The parson of Kalenborowe). 4°. NK 3676.
  • *(c. 1521-1522). Profetie sibille van Tiburtina.
  • 1521 8th of Nov. Van Jason ende Hercules. 2°. NK 3164 I.
  • 1521 1th of Dec. Die historie van den stercken Hercules. 2°. NK 3164 II.
  • 1522 1th of April. Warachtighe pronosticatie ( … ) totten jare 1524. 4°. NK 4452.
  • *(before 1525). H. Brunschwig, Dat hantwerck der cirurgien.
  • .*(before 1527) H. Brunschwig, Die distellacien ende virtuyten der wateren.
  • *(after 1525) Den rechten weg nae t’Gast-huys
  • 1528 25th of June. Der .ix. quaesten. 4°. NK 1774.
  • 1528 10th of July. (Colijn Caillieu), Tdal sonder wederkeeren. 4°. NK 1519.
  • *(c. 1528-1530). Dat bedroch der vrouwen.
  • *(c. 1528-1530). The deceyte of women.
  • *(after 1528). Dat bedrog der mannen.
  • (c. 1529?). Refreynen. langw. 4°. NK 1784.
  • 1530 June. Van Brabant die excellente cronike. 2°. NK 654.
  • 1530 June. a Van Brabant die excellente cronike. 2°. NK 655.
  • 1530 June. b Van Brabant die excellente cronike. 2°. NK 656.
  • 1530 June. (Cornelius Aurelius), Cronycke van Hollands, Zeeland, ende Vriesland Vervolg-
  • 1530. 2°. NK 614.II.


  • *(c. 1531). Van den .x. esels.
  • (end of 1531). Der vrouwen natuere ende complexie. 4°. NK 2184.
  • 1532 18th of Jan. Den groten herbarius. 2°. NK 3145.
  • (c. 1532). Int paradijs van Venus. 4°. NK 1678

a for Michiel Hillen van Hoochstraten at Antwerp
b for Henrick Peetersen van Middelburch at Antwerp

*means: supposed but no existing copy

Lay out and Illustrations

To be written

4.1 Lay-out and illustrations

To be written

The world of Jan van Doesborch

To be written

5.1 The world of Jan van Doesborch

where did his texts come from? Relationships

Jan van Doesborch, printer, publisher, translator, writer, editor


A description of the texts published by Van Doesborch

7.1 Description of texts published by Van Doesborch c. 1501-1510

[Under Construction] Comment: If you go over the right side with your mouse you will see  a ‘hand’appearing. I f you click there the illustrations will appear. To see the text of the notes just click on the note number.

  •  1. Paltz, Joh. De conceptione vel electione eternali beate virginis cum appendice Nic. de Aqualonga. (Antwerp, Jan van Doesborch, after c. 1501). 8o, [a8] b-c8, 24 bll.[1] Ex: KBB L.P. 288 A, OBL Auct. 7.Q.7.42 (fragment); NK 1671, Kronenberg 1960-61, p. 221-24. Paltsz [a1r.] Paltsz [b6r.] Paltsz [b8r,] Paltsz c[1r.] [Paltsz .] The tract of the German monk Johannes Paltz deals with the question of Mary’s Immaculate conception and that she therefore could be considered free of the birth-sin. The text of the Van Doesborch edition actually consists of two parts. The first part is a reprint of the original text of Paltz. This text did survive in one manuscript from about 1491 now in Leipzig. Afterwards the text became part of De septem foribus/Die sieben pforten of which six Latin and four German editions from the end of the fifteenth and the beginning of the sixteenth century have survived. The edition of Van Doesborch is, according to the writer of the second part of the text Nicolaus de Aqualonga, the third edition of the text. A possible source for the edition of Van Doesborch is: Paltz, Joh. Libellus de septem festis beata maria virginis. Hermann Bungart von Kettwig, Cologne 1501. 4o, a-h4, 32 bll. Ex: Xanten 43124; Föhl en Benger 1986, 259; Hamm 1982, p. 109-10; Vlex. 4, k. 698-706, m.n. 701-2 . Untill b7r. line 9 the text of Van Doesborch is parallel to a4v. line 21 to e4v. line 17 of the Cologne edition of Hermann Bungart von Kettwig. From b8v. on begins the text of Nicolaus de Aqualonga in which he gives his opinion on the topic of Mary’s immaculate conception.[2] Furthermore he expresses his hope to gain some money with his publication since the printer and the paper have to be paid. So it is probable that this edition has been ordered by the writer and that the concern of Van Doesborch with the text has been very limited.
  • 2. Van den vijfthien vreesselijke tekenen die voerghaen sullen dat stranghe oordeel Jhesu Chrysti S.d.n.l.? (Antwerp, Jan van Doesborch, c. 1502.[3] 4o,ab6c4d6(e6?), 28 + ? bll.[4] Ex: SBH 56 D 54; NK 1975.  Vijftien Tekenen [a1r] Vijftien Tekenen [a1r] Vijftien Tekenen [a1v] Vijftien Tekenen [a2r] Vijftien Tekenen [a2v] Vijftien Tekenen [a3r] Vijftien Tekenen [a4r] Vijftien Tekenen [a4v] Vijftien Tekenen [a4v] Vijftien Tekenen [b1v] Vijftien Tekenen [b2r] Vijftien Tekenen [b 2v] Vijftien Tekenen [b3r] Vijftien Tekenen [b5v] Vijftien Tekenen [b4r]  Vijftien Tekenen [b4v] Vijftien Tekenen  [b5v] Vijftien Tekenen  [b6r] Vijftien Tekenen [c1r] Vijftien Tekenen [c2r]  Vijftien Tekenen  [c2v] Vijftien Tekenen  [c3r]  Vijftien Tekenen  [c3v]   Vijftien Tekenen [c4r] Vijftien Tekenen   [c4r]   Vijftien Tekenen [c4v]  Vijftien Tekenen  [c4v] Vijftien Tekenen   [d1r]  Vijftien Tekenen  [d4v] This text about the fifteen signs that will precede the coming of Christ has a long history, which goes back to the Apocalyptic vision from the gospel of John. The source for the Dutch text is: Les signes precedens le grant jugement de general de nostre redemp­teur Jesu Christ. S.d.n.l. (Paris, Gillet Couteau, c. 1500?) 4o, a8b-d6e8, 34 bll.[5] Ex: BNP 4722(1); Macfarlane 1900, nr. 279; Cat. Inc BNP II, 1985, S 255. This French text is not only published separately but it has also been a part of compilations published by Antoine Vérard in the nineties of the fifteenth century with the title L’ art de bien vivre et de bien mourir.[6] The text of Van Doesborch is a quite close translation. Added however is a memento mori poem on a1v. that functions as a prologue and a serious refrain (`refrein int vroed’) that forms the end of the text Een schoon dicht van den oordeel ons heern (A fine poem on the judgement of our Lord) on the topic line Gaet ghi vermaledij­den int ewich vier, (Go you condemned into the everlasting fire). In the only surviving copy only four strophes of 18 lines and 12 lines of a fifth strophe have survived. Probably the whole poem consisted of eight strophes as is shown by the Utrecht edition of 1539 of Van den leven ende voerganc des alderboesten ende quaet­sten antekerst (NK 1353) by Jan Berntsz.[7].
  • 3. The valuacyon of golde and sylver of 1499. [Antwerp, Jan van Does­borch?, c. 1503?] 8o, [a8]b-c8, 24 bll. Ex: BLL C.21.a.54; NK 2105; NSTC 24591; Proctor, van Doesb. 30. EEBO: Valuacyon   Valuacyon [a1r]    This text on the value of coins is a exact English translation of one of the Dutch editions published at the end of the fifteenth and the beginning of the sixteenth century by Rolant van den Dorpe and Govert Back.[8] The book is illustrated with pictures of the coins which are described. Considering the use of the text the edition should be dated early.
  • 4.  The fifteen tokens. Antwerp, Jan van Doesborch, (c. 1503). 4o, A-C6D-E4, 26 bll. Ex: BLL c.25.e.39 (incomplete); OBL Douce c.241 (incomplete) NK 2047; NSTC 793.3; Proctor, van Doesb. 1. EEBO: Tokens Imprint:[Anwerpe : By the fron ballaunce &c. Emprinted by me Johan fro doesborch, [1505?]. Fifteen Tokens [a1r] Fifteen Tokens, a1v. Fifteen Tokens [a3r] [a4r]  Fifteen Tokens [a5r] [a5v] Fifteen Tokens [a6v] Fifteen Tokens [b1r] [b1v] Fifteen Tokens [b2r]  Fifteen Tokens, b2r. Fifteen Tokens [b2v] [b3v] Fifteen Tokens,  b4r Fifteen Tokens [b4v]   Fifteen Tokens b5r] Fifteen Tokens [b6r] Fifteen Tokens [b6v] Fifteen Tokens [c1v]   Fifteen Tokens c2v] Fifteen Tokens [c5v] Fifteen Tokens c6r (second copy] Fifteen Tokens [c6v] Fifteen Tokens [d1r] [d1v] Fifteen Tokens [d1v] [d2r] Fifteen Tokens [d2r2] Fifteen Tokens d2r3] Fifteen Tokens[d2r4] Fifteen Tokens [d2r5] Fifteen Tokens[d2v] Fifteen Tokens [d2v2] Fifteen Tokens [d2v3] [d3r] Fifteen Tokens d3r2] Fifteen Tokens [d3v] Fifteen Tokens[d3v2] Fifteen Tokens [d3v3] Fifteen Tokens [d3v4] Fifteen Tokens [d4r] Fifteen Tokens [d4v] Fifteen Tokens [e2r] Fifteen Tokens [e2v] Fifteen Tokense2v2 [e3v] Fifteen Tokens [e4r] Fifteen Tokens [e4v]   Although the colophon says that ‘this lytill treatyse that whiche is called the xv tokens whiche been late translated oute of frenshe into Englishe’(e4r.). It has to be considered that this was done through a Dutch translation since a part of the text The four tokens is printed around 1535 separately by Robert Wyer (NSTC 14505). The colophon of this edition says that the text is translated ‘out of the Duche by John Dousbrugh’. In contrast to what Kronen­berg says only the tracts on the four and the fifteen tokens are translated from the edition of Van Doesborch. On D4v. begins a new tract that cannot be found in the Dutch Van Doesborch edition: ‘And here foloweth the nombre of the fotestap­pes of our lorde the whiche hy wente in his passion and also other devote maters’. This tract replaces the long Dutch refrain which occurs in Van den vijfthien vreesselijke tekenen. The English tract occurs as `Hoe ons verlosser Jesus Christus toonen sal die teeke­nen sijnder passien, den ver­doem­den tot meerder pijnen ende den behouden tot meerder glo­rien.’(G3v.-H2r.) in Van den leven ende voerganc des alder­boesten ende quaetsten antekerst, printed by Jan Berntsz in 1539.[9]
  • *Van den leven ende voerganc des alderboesten ende quaet­sten antekerst. Antwerp­, Jan van Doesborch, c. 1504.[10] Represented by The byrthe and lyfe of the moost false and de­ceytfull ante­chryst. (London, Wyn­kyn de Worde, c. 1520). 40A8B4C6D4 (-A1,A4,A5), 22 bll. Ex: ULC Syn 7.52; NSTC 670; ed. Ricke 1982 and probably the first part (A-D4 of Van den leven ende voerganc des alderboesten ende quaetsten antekerst. Utrecht. Jan Berntsz. 1539. 4o. A-K4, 40 bll.Ex: KBH 168 G 35; NK 1353; facs. ed. Braekman 1984. Ricke following Hodnett presumes correctly that the edition of Wynkyn de Worde is not the oldest English edition.[11] This idea is based on the fact that De Wordes The crafte to live well and die well (NSTC 792) from 1505 has thirteen illustrations which belong to The byrthe and lyfe of the antechryste. The source for this edition of The coming of the anti­christ is quiet certainly L’advene­ment du anti­christ, a tract that occurs in L’art de bien vivre et bien mourir printed by Antoine Vérard in Paris. This edition however has no illustrations. According to Ricke the origin of the English text goes back to the Latin/French Le livre et aucto­rites des saincts docteurs: touchant de l’advene­ment et de mauvais ante­christ, which is abundantly illustrated and of which, among others, editions from 1495 and 1498 survived.[12] The fact that both from the Dutch as well as the English edition of L’advenement et de mau­vais an­techrist; the eldest editions didn’t survive – and because both show signs of editing – makes it impossible to judge the relation between the two.
  •  5. Die historie van Buevijne van Austoen uut Engelandt gheboren. Antwerpen, Jan van Doesborch, 1504. 2o, A-C6D4E-F6G4H-K6L4M6 (-M6), 66 bll. Ex: HSB Inc. App A/80; NK 1085; translitteration by C.H.C.M Kok, Amster­dam 1976; Debaene 1951, p. 40-47. Meesterberends 2010.    Buevijn van Austoen [a1r]
Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg Inc A/80 Buevijn van Austoen [a2r] Buevijn van Austoen [a2v]   Buevijn van Austoen, #   Buevijne van Austoen  a6r] Buevijne van Austoen, b1r.# Buevijn van Austoen [b6r] Buevijn van Austoen [c1r] Buevijn van Austoen [c3r] Buevijn van Austoen, c4v. Buevijn van Austoen [d1r] Buevijn van Austoen [e3r] Buevijn van Austoen [e6r] Buevijn van Austoen [f2r] Buevijn van Austoen [f4r] [g2v]  Buevijn van Austoen h1v]    Buevijn van Austoen h4r]   Buevijn van Austoen j3r] Buevijn van Austoen J4 Buevijn van Austoen J5 Buevijn van Austoen [k2r] Buevijn van Austoen [k4r] [k5v]   Buevijn van Austoen k6v]   Buevijn van Austoen, l2r. Buevijn van Austoen [l3r] Buevijn van Austoen [m2v] Buevijn van Austoen [m3r] Buevijn van Austoen m4r]   Die historie van Buevijne van Austoen(Bevis of Hampton) has a Anglo-Norman origin. Outside the Netherlands it has survived in numerous manuscripts as well as prints. The source of this Dutch translation is however unknown. The fragment published by Becker of the middle dutch fragment of Boeve van Hamtone was certainly not the indirect source for the prose romance.[13] Actually it is not clear whether Van Doesborch used a French or English source.[14]
  •  6. Die distructie van Troyen. Antwerp, Jan van Doesborch, (around 1504).[15] 2o, a6B-C6d6e4f6G6H4I-K6[-K6], 56 bll. ; NK 4137 (+corr); Cat. Oude drukken 1960, nr. 114, Cat. Rosen­wald 1120; Proctor, van Doesb. 7. Die distructie van Troyen, around 1504, A1recto  Die distructie van Troyen, around 1504, a1r. Die distructie van Troyen, around 1504, A on a2r. Die distructie van Troyen, around 1504, L on a2v. Die distructie van Troyen, around 1504, a3r. Die distructie van Troyen, around 1504, a4r. Die distructie van Troyen, around 1504, D on a4v. ####Die distructie van Troyen, around 1504, a5r.. Die distructie van Troyen, around 1504, a5recto Die distructie van Troyen, around 1504, I on b1recto Die distructie van Troyen, around 1504, b1v. Die distructie van Troyen, around 1504, b2v. Die distructie van Troyen, around 1504, b3v. Die distructie van Troyen, around 1504, P on b4v. Die distructie van Troyen, around 1504, b4v. Die distructie van Troyen, around 1504, c1r. Die distructie van Troyen, around 1504, c4recto Die distructie van Troyen, around 1504,c4v. Die distructie van Troyen, around 1504,c5v. Die distructie van Troyen, around 1504,c5v. Die distructie van Troyen, around 1504,d4r. Die distructie van Troyen, around 1504, W on d4r. Die distructie van Troyen, around 1504, f1r. Die distructie van Troyen, around 1504, f2v. Die distructie van Troyen, around 1504, D on f4v. Die distructie van Troyen, around 1504,f5v. Die distructie van Troyen, around 1504, g3v. Die distructie van Troyen, around 1504, h1r. Die distructie van Troyen, around 1504,E on h4r. Die distructie van Troyen, around 1504, h4v. Die distructie van Troyen, around 1504, k3r. Die distructie van Troyen, around 1504, k5r. Die distructie van Troyen, around 1504,k5v.   This edition of Van Doesborch is an almost exact reprint from the edition by Roland van den Dorpe:Die hystorye van der destrucyen van Troyen. Antwerpen, Rolant van den Dorpe, c. 1500. 2o, a6-d6e4f6-k6[-k6], 58 bll. Ex: Cambridge (Mass.) Harvard UL, coll. Hofer; CA 876. Edition: The text is on the destruction of Troie by the Greeks. The main difference between the two texts lies in the title. Because in the edition of Van Doesborch the title very much has been shortened the emphasis lies much more on the love between Troylus en Brise­da: Hier beghint die hystorye van der destrucyen van Troyen. Hoe sy gewonnen ende verdorven wart van den Gryecken ende oec wort in desen boecke verclaert die grote amorueselijke liefde van Troy­lus des conincx Priams van Troyen kint ende van Bryseda Calcas dochter welc dat een verrader was. Die distructie van Troyen die laetste. Ende die schoone ammoru­es­heyt van Troylus ende der schoonder Breseda Calcas dochter die een verrader was.
  • afbeelding-lsanctadympnajvda1rafbeelding-lsanctadympnajvda1rafbeelding-lsanctadympnajvda1rafbeelding-lsanctadympnajvda1r
  • 7. Legenda sanctissime virginis et martyris Dympne. (Antwerp), Jan van Does­borch, (c. 1504?) 4o, a6b4, 10 bll. Ex: KBH 151 D 30; NK 4252; Roelofsen Damen 1983; Williams-Krapp 1986, p. 404; ed. hs. Onkelinx 1981, p. 73-132. This text gives an account of the life of the holy saint Dympne together with some of the miracles she did.[16] Dympne as saint is especially worshiped in the town of Geel, which untill today famous for the treatment of mental diseases. The source of this edition of Van Does­borch is not known, although several more or less identical editions of the end of the fifteenth and the beginning of the sixteenth century do survive. The title page has below a woodcut a short poem. The Latin editions CA 1098 (IDL 3371) (Antwerp, Govert Bac, 1496) and NK 3371 (Antwerp, Mich. Hillen van Hoochstra­ten, c. 1510) don’t have the Miracula which do appear in the Van Doesborch text. They occur however in the editions in Dutch NK 1337 (Antwer­p, H. Eckert van Hom­berch, c. 1510) and NK 3373, printed by Govert Bac in Antwerp. Unfortunately only two leaves of this last edition survive.[17]
  • afbeelding-pjljvda1rafbeelding-pjljvda1rafbeelding-pjljvda1r
  • 8. Van die wonderlicheden ende costelicheden van Pape Jans lan­dendes [sic]. Ant­werp, Jan van Doesborch, (c. 1506?).4o, A6B4, 10 bll. Ex: BLL c.32.h.6; NK 1675; facs. ed. Muller 1873; Proctor, van Doesb. 2. Van Pape Jans landendes [a1r] Van Pape Jans landendes [a1v] Van Pape Jans landendes [a2r] Van Pape Jans landendes [a3r] Van Pape Jans landendes [a3v] Van Pape Jans landendes Van Pape Jans landendes Van Pape Jans landendes Van Pape Jans landendes Van Pape Jans landendes Van Pape Jans landendes Van Pape Jans landendes Van Pape Jans landendes  The text of this edition of Van Doesborch dealing with the land of the mythical figure of Priest John is content-wise closely related to numerous French editions from the end of the fifteenth and the beginning of the sixteenth century. It is related to the French version P-2, but there are, according to Bejcy (1994, p. 321), also great similarities with manuscript X as distinguished by Gosman.[18] A source could be the edition of Antoine Caillaut which doesn’t have a title page and opens with: `Prestre Jehan par la grace de dieu … ‘ and ends with `Cy finissent les diversi­tes des hommes des bestes et des oy­seaux qui sont en la terre de Pres­tre Jehan.’ Paris, Antoine Cail­laut, c. 1500. 4o, a6, 6 bll. facs. ed. Sles­sarev 1959 (with references). It is however also possible that the text is a translation from the Latin, because the letter of Priest John is also a part of the travel account of Johannes de Hese, the Itinerarius. Of this text there are five almost identical editions from the Netherlands. Van Doesborch knew this text because he incorporated the De decem nationibus chris­tia­norum in his edition Of the newe landes.[19] The differences in form between the French and Latin editions on the one hand and the Dutch on the other are very big. Not only does the Van Doesborch-edition have illustrations but the layout is much clearer; this makes the presentation more attractive.
  • 9. Van den ghedinghe dwelc gheschiedt was tusschen eenen coopman ende eenen jode etc. s.d.n.l. (Antwerp, Jan van Doesborch, (c. 1505-10?).[20] 4o, A4+?, 4 bll+? (fragm.) Ex: ULC F 151 d.b. 3; NK 3063; ed. Kronenberg 1923. Ghedinghe van eenen coopman ende eenen Jode Ghedinghe van eenen coopman ende eenen Jode Ghedinghe van eenen coopman ende eenen Jode   Kronenberg discusses most aspects of this text which deals with a trial between a young sales man and a Jew, in a discussion included in her edition of this fragment. As a source for this text-in-verse we can point to a German song text which is called Von kaiser Karls Recht. It has survived in seven editions printed at the end of the fifteenth and the beginning of sixteenth century. Besides the title page and the orthography the text in the oldest three editions of 1493, 1498 and 1512 are more or less the same. Kronenberg assumes that Van Doesborch used the edition of 1512 because of the title which shows similar to the Dutch title: Von dem Kaufmann der dem Juden ein pfundt schmerbs auss seiner seytten ver­setzet (Wolffgang Huber Nurnberg,around 1512) However, if we look at the whole title of the earlier editions the differences are not that impressive. The whole Dutch title actually shows more resemblances to the 1493/1498 editions in which the focus is on the judgement of king Charles who is mentioned both in the German and the Dutch editions: Von keiser Karls recht. Wie er ein kaufman und ein juden macht slecht. Von eins pfund schmerbs wegen das er aus seiner seitten uᵯ . M. gulden. versetzt het. (Bamberg, Hans Sporer, 1493) VON KEISER KARLS RECHT. Wie er ein kauffman und ein juden machet schlecht umb eines pfund schmerbs wegen das er auß siner seyten solt geben. Gar ein hüpsch lied in frouwen lops züg wyß. (Mathis Hupfuff, Strassburg, 1498) VAN DEN [woodcut] Ghedinghe dwel[c ge­]­schiedt was tussch[en ee]nen coop­man ende eenen Jode. Waer af dat tv[on]nisse ghewe­sen was van keyser Kaerle also men scrijft. Ende hoe die coopman quijtschel­dinge ver­crech [sic] van den Jode. Ende van twee doot­slaghen. etc. So probably Van Doesborch used one of the earlier editions as the source for his Dutch text which makes an early dating possible. Apart from the title page and the orthography the text of three oldest German editions is the same.[18] The German text has 156 lines in stanzas of five or seven lines and with rime scheme ababc – ababcdc. The Dutch text has simply abab, but on several occasions the same rhyme words are used (verses 30-33; 70-72). It is however remarkably longer. The fragment has 152 lines but it has only covered the German text to line 77. One of the reasons is a prologue of 23 lines and the occurence of ‘Dacteur’ who is the writer who comment on the story. Furthermore there is a short dramatical dialogue between the sales man and the Jew. More important than the difference in length is the difference in tone. The German text is a funny story while the Dutch text the story is drowned in a moralistic sauce. The sales man is described as an irresponsible spender who has lost in a short time the heritage he got from his father. That is the reason why he had to lend money from the Jew and that is how he came in the nasty situation he is now in. The theme of the flesh is well known from The merchant of Venice but it is obviously that the Dutch text in contrast to the German titles doesn’t refer directly to this theme. The German song is in ‘frouwen lops züg wyß’ which means that it is sung in a certain key. Actually the text is quite funny, because the verdicts for the crimes the sales man has committed are quite unconventional. In the first story the sales man lends money from a Jew. He promises that the Jew may cut a pound of flesh out of his body if he doesn’t return his money in time. When the sales man wants to return the money the Jew is absent and when he returns again after three days, the Jew claims that he is too late. They decide to go to king Charles who has to judge about their case. On their way to the enperor the salesman falls asleep on his horse and a child walks before the horse and gets killed. The father of the child joints the sales man and the Jew to Charles. However the emperor is not yet at home and the salesman falls asleep again while sitting in a window. He falls down and kills an old knight who sits underneath it. The son of the knight becomes the third accuser. When the emperor comes home the case of the Jew is first treated. He may cut exactly a pound of flesh out of the body of the sales man, not more nor less. The Jew finds this too tricky and goes home. The emperor proposes to the father of the dead child that the sales man will give him a sum of money. The father refuses and demands the death of the young man. Then the emperor proposes the young man will lay by the fathers’ wife to make him another child. Of course this is not acceptable for the father and the case is dropped.
  • 10. (Holt, Johannes, Lac puerorum ). s.d.n.l. (Antwerp), Jan van Doesborch, (c.15­07). 4o, A6?B4?, 10? bll. Ex: ULC Sel 5.153.3 (incomplete); NK 4282/0634; STC (2nd ed.)  13606.5 EEBO: Holt Imprint: [Antwerp?] : Exaratu[m] est päns h0 opusculum p[er] me Joha[n]ne[m] de Doesborch., [1507?]   This Latin grammar in English shows similarities with the edition of Wynkyn de Worde from 1508 (NSTC 13604) and the Long parvula of John Stanbridge (NSTC 23164). There exist also another editions printed in Antwerp  from c. 1510 by Adriaen van Berghen (NK 3179 / STC 13606) and Govert Bac from c. 1511 (NK 4114 / STC 13606.3).[21]
  • 11.  (Vespuccius, Americus), Van der nieuwer werelt. Antwerpen, Jan van Does­borch, (c. 1507?). 4o, [A]-B4, 8 bll. Ex: JCBL; NK 2154; Proctor 1894, nr. 3; BA 1935, p. 460-61, nr. 99352; facs. ed. Providence 1874, UBA 199 (28). Van der nieuwer werelt [A1r.] Van der nieuwer werelt [A1v.] Van der nieuwer werelt [A3r.] Van der nieuwer werelt [A4v.] Van der nieuwer werelt [B2v.] Van der nieuwer werelt [B4v.]   Van der nieuwer werelt is – as the colofon says translated out of the Italian in Latin and then from latin into Dutch: `ghetranslateert ende overghestelt uut dat ytaliaensch in latijn en voordt uuten latijne in duytscher spraken’(B4r.). Probably the edition of Van Doesborch is a translation of the edition printed by Willem Vorsterman in Antwerp in 1504 but it cannot be ruled out that actually another Latin edition was the source used for the Van Doesborch–edition.[22] The woodcut on the title page shows similarities with that one on the title page with the Novus mundus-editon of Herman Barkhusen, Rostock 1505 and isn’t present in the Vosterman-edition.[23] On the other hand  the woodcuts of the stellar systems seem influenced by those in the Vosterman-edition. The differences with the edition of Barkhusen are however small.[24] The most prominent differences between the Van Doesborch-edition and the Latin-editions is that Van Doesborch text is not anymore in the form of a letter. Besides that also the name of Vespuccius has disappeared. Next to that the text is nicely split up in eleven chapters. Because of that four woodcuts were added to the text, two of those woodcuts are used twice.[25]
  • 12. (Springer, Balthasa Die reyse van Lissebone. Antwerpen, Jan van Doesborch, December 1508. 4o, [a]-c4, 12 bll. Ex: BLL c.32.f.26, JCBL; NK 1800; Proctor, van Doesb. nr. 3, BA 1935, p. 469-71, nrs. 99364 en 99363; facs. ed. ex. BLL,Coote 1894, UBA 2444 F 29; Van de Waal 1952, dl. I, p. 88-89, dl. II, p. 46. Reinhard 2010;  Meerfahrt, ed . Erhard, Ramminger 1998;   Die reyse van Lissebone Die reyse van Lissebone Die reyse van Lissebone Die reyse van Lissebone Die reyse van Lissebone Die reyse van Lissebone Die reyse van Lissebone Die reyse van Lissebone Die reyse van Lissebone Die reyse van Lissebone   Die reyse van Lissebone is the travel account of the German merchant Baltha­sar Sprin­ger who in november 1506 returned from his journey to India.This account is known in different versions but the relations between them is not clear. According to Stielau  the Dutch editor used both the German text and the image-text: while the editor of the Latin Relatio-text used the Dutch text:`der flämische Bearbeiter den Text der deutschen Fassung und den Bildertext benutzt hat, während der Verfasser der lateini­schen Relatio die flämi­sche Reyse zur Vorlage nahm’.[26] Met de `Bilder­text’ Stielau means the woodcuts made by  Hans Burg­mairs d.Ä. to be dated 1508.[28]  With `der deutschen Fassung’ Stielau refers to Die Meerfahrt, a text of 114 pages with 15 woodcuts printed in n 1509 by  Herman Bungart in Cologne.[27] Besides that the university library of Giessen posesses a Latin manuscript that can be dated  between 1506-1508 : Relatio Baltha­saris Sprin­ger de maxima sua marina peregrinatione etc.. It is a fact that  Die Reyse van Lissebone is a combination of woodcuts and text (the A-quire) and a more elaborate treatise with more detailed information. This dicision can also be seen in the German texts, since there is a ‘Bildertekst’ and the  Meerfahrt. Has Van Doesborch combined earlier versions of the German tracts or was the Dutch text divided in two seperate publications? It is somewhat funny that  Die reyse van Lisse­bone actually tells the same story two times.[28] Apart of this the the Dutch text shows signs of editing. The name Balthasar Springer isn’t mentioned and the impression is given on b1r. that the text is the third travel account of Vespuccius, a continuation of  Van der nieuwer werelt .[29] Another important observation is that the two copies which do survive are not totally the same. The titlepage of the copy of the John Carter Brown-library doesn’t mention that the journey has been ordered by the most honoured king of Portugal Emanuel. `Welcke reyse ghe­schiede door den wille ende ghebode des alder doorluchtich­sten Conincs van Portugale Emanuel’ .
  • 13. (Longer accidence). [Antwerp], Jan van Doesborch, [c. 1509?]. 4o, ?+4 bll., [A?]B6? (Only the leaves B1,2,5 en 6). Ex: OCCC W.P. iii,49 bis; NK 1; NSTC 23153.7; Proctor, van Doesb. 5. USTC 410785 NB 19500; EEBO   This Latin grammar in English was frequently printed, for example by Wynkyn de Worde in 1495 and 1499 (NSTC 23153.4; NSTC 23153.5;) and W. Faques (NSTC 23153.6).Only for publicitary reasons the text is attributed to John Stanbridge.
  •  14. De novo mondo et figura noni praecepti. Antwerp, Jan van Doesborch, [1509-10].[30] 1o. Ex: Rostock UB; NK 3541; facs. ed. Kronenberg 1927; BA 1935, nr. 99365. De novo mondo De novo mondo De novo mondo De novo mondo De novo mondo De novo mondo De novo mondo De novo mondo This broadsheet has 84 lines of text. These lines are divided into six paragraphs titled De novo mondo, De Genea, De Allago, De Arabia, Maior India and India seu regnum Gutschi. Every paragraph is accompanied on the left side by a woodcut. Furthermore, there is a woodcut of the king Cochin underneath the text on the right side. The first paragraph is a summary of Vespuc­ci’s account of the inhabitants of Armenica, Van der nieuwer werelt, while the other five paragraphs are taken from Balthasar Springers account of the inhabitants of Africa en India Die reyse van Lissebone. However, not all the information which is given in De novo mondo appears in Van der nieuwer werelt and Die reyse van Lissebone. Perhaps the content and illustration of the broadsheet are also influenced by a broadsheet printed in Augsburg in 1505/6 (BA 1935, nr. 99362), since the seventh woodcut of De novo mondo shows big resemblances with the illustration to the Augsburg broadsheet.[31]
  • 15. Of the newe landes. (Antwerp), Jan van Doesborch, (c. 1510-1511?). 4o, A6B-C4D6E4, 24 bll. Ex: BLL G 7106, SMHL 18704, OBL Douce fragm. f 34 (fragment); NK 1311, NSTC 7677; Proctor, van Doesb. 22; ed. Ed. Arber 1885, p. xxvii-xxxvi; facs. ed, D’Andrade 1960 / [1998]; BA 1935, nr. 99366. EEBO: Landes Title: Of the newe la[n]des and of ye people founde by the messengers of the kynge of porty[n]gale named Emanuel Of the. x. dyuers nacyons crystened. Of pope Iohn and his landes, and of the costely keyes and wonders molodyes that in that lande is. Imprint: [Antwerp] : Emprenteth by me Iohn of Doesborowe, [1520?]] Bib Name / Number: STC (2nd ed.) / 7677 Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes Of the newe landes   Of the newe landes consists of five parts and has 32 illustrations. Except for the text about the ten christian nations the composer has made use of texts that were already printed by Van Doesborch. The first part comes from Van der nieu­wer werelt of c. 1506-7 and deals with the inhabitants of Armenica (A2r.-v.). This part is a somewhat elaborated version which includes information from De novo mondo (c. 1509-10). The second part consists of the account of Springer of the inhabitants Africa and India from Die reyse van Lissebone of 1508. again somewhat elaborated with information from De novo mondo and a paragraph about the trees of India (A3r.-B1v.; B2v.-B3r.). The third part is a shortened version of Vespuccis account about cosmography De reyse van Lissebone (B2r.), while the fourth part is a translation of De decem nationibus christianorum, a text which was part of the Itinerarius of Johannes de Hese (B3v.-C4v.) as an addendum.[32] The fifth part is a translation of Van Pape Jans landen printed by Van Doesborch around 1506 (D1r.-E4r.). [1] There are several editions from the Netherlands known: CA 1032, 1033 (IDL 2281), 1034 (IDL 2280) and NK 1217 and 1218. See about the text Hese JAAR, Scheffer 1987. See Hahn 2003 for a translation of the Decem nationes Christianorum.Os, facies, mentum (vocabularium latino-britannicum). Antwerp, Jan van Does­borch, (c. 1510?). 4o, A4, 4 bll. Ex: BLL Huth 134, SMHL; NK 1656; NSTC 18873.5; Proctor, van Doesb. 6; USTC NB   This English/Latin wordlist beginning with the words `os, facies, mentum’, is probably a reprint. Possible sources for this Van Doesborch edition are the edition of Govert Bac (CA (VIII) 1341a), the one of J. Loys (Exeter 1505; NSTC 18872) and of Wynkyn de Worde [London 1508] (NSTC 18873.3; ESTC S125848; USTC 518150). The text however is already printed around 1500 in Paris by F. Balligault.[33]
  • 16. Dat regiment der ghesontheyt. Antwerp, Jan van Doesborch, (c. 1510?). 4o, A6B4C6, 16 bll. Ex: WLoC, kop. KBB L.P. 508 C; NK 4397, corr. inl. III. 01033; Cat. Oude drukken 1960, nr. 113; Cat. Rosenwald 1122; Van Winter 2014, p. 64-71  Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat Regiment der ghesontheyt Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis Dat regiment der Gesontheyt .....Regimen Sanitatis See for a concept transliteration Appendix 7.5. The source of the Latin/Dutch treatise about healthy behaviour is probably one of the editions which in the bibliography of Klebs are described as ‘Regimen Sanitatis (Schul von Paris), German, some with Latin verses’.[34] The text in all these editions is the same. The German lines are translated into Dutch and the Latin lines are simply reproduced. The source of the woodcut on the titlepage  ‘two people in a bathtub’is probably one of the editions of the ‘Deutscher Kalender’. [35] The main difference between the German and the edition of Van Doesborch is that the Van Doesborch edition has a large amount of woodcut illustrations. The consequence of this is that the edition is much more voluminous as is for instance: Regimen Sanitatis, Mainz , Fridericus Hewman, 1508. 4o, A4B4, 8 bll.[36]
7.2 Description of texts published by Van Doesborch c. 1510-1520
    • 17  Os, facies, mentum Os facies etc a1r Os facies etc a1v (vocabularium latino-britannicum). Antwerp, Jan van Doesborch, (c. 1510?). 4o, A4, 4 bl. Ex: BLL Huth 134, SMHL; NK 1656; NSTC 18873.5; Proctor, van Doesb. 6. Van Doesborchs edition of this Latin/English glossary starrts with the words `os, facies, mentum’. It is merely a reprint. There are different editions who could have been used among them: Govert Bac (CA (VIII) 1341a), the edition J.Loys (Exeter 1505; NSTC 18872) and W. de Worde (Londen 1508; NSTC 18873.3). The text was around 1500 also printed in Paris by F. Balligault.[1]
    • 18 Die alder excellenste cronijke van Brabant, Hollant, Seelant, Vlaenderen. Antwer­p, (Jan van Doesborch), Oct. 1512. 2o, a-g6h4A6B4C-R6RR6rrr6S-Y6aa-cc6dd4ee-ff6gg-hh4, 230 bll., 2 kol. Ex: KBH 1084 b 14; NK 652; Cat. Oude drukken 1960, nr. 118; Cat. Rosenwald 1123. ISTC ic00475000 NB 5641 GW 06667 USTC 436467 . This edition of Die alder excellenste cronijke van Brabant is an elaborated version of the edition of Rolant van den Dorpe printed around 1497/98 in Antwerp. 2o, a6-g6h4A6B4C26rrr6S-Y6aa-cc6dd4, 216 bll., 2 kol. Ex: KBH 171 e 42; CA 508, IDL 1229, GW 6667; Summary copies: Inventaris 1982, p. 93; Tigelaar 2006.  Conway 1886, p. 314-17; Kok 2014 #
      These editions are textual identical until dd2v. The edition of Van Doesborch is actualised and elaborated modestly by adding new text from dd4 onwards. Besides that the title page is changed profoundly. The title page of the Van den Dorpe edition is – except for the title – blank. Van Doesborch reproduces the title but adds an illustration and a attractive subtitle. The woodcut shows the German eagle and the arms of the counts of Brabant surrounded by six weapon shields with the subtitle `No­bilis Brabancia’. Two of these arms can be recognized as the weapon shields of Antwerp and ‘s Hertogenbosch. So the six refer to the major cities of Brabant.[2] There is something interesting with the capital D at the beginning of the title. Within the capital there is a shield to be seen with three letters. some. A big `A’ is accompanied with a small `h’ and `c’. The meaning is at the moment unclear. Probably the letters refer to an illustrator, client or Maecenas. Most of the woodcuts are re-used from the Van den Dorpe-edition. [See NAT #]
    • 19. Gest of Robyn Hode. n.p.n.d? (Antwerp, Jan van Doesborch? c. 1510-1515?)  40 . 20 bll. , A4b4c4d4[e4?}, Edinburgh National Library (p. 6-7, 13-18, 21-end lack. NB 26727; USTC 436806; Nijhoff & Kronenberg 3080; STC (2nd ed.) 13689.5; ISTC S93039. On of Robert Fortunaso we find a brief summary of the state of research.[3] The Gest is the longest ballad and one of the earliest surviving tales of Robin Hood. It has survived in printed form only, in several editions which contain variation in text. A Gest of Robyn Hode, from the Chepman and Myllar prints in the National Library of Scotland, formally known as the Lettersnijder edition with the M75/98 type.Generally attributed to the press of Jan van Doesborch at Antwerp, it is dated to around 1510-1515. It contains verses 1–83.3, 118.4-123.4, 127.4–133.2, 136.4-208.3, 314.2 – 349.3, of the total 456. The woodcut on the first page is the same as the one used by Richard Pynson in his edition of the Canterbury Tales. Thomas Ohlgren has expressed doubts over Doesborch’s printing of the Gest, but does accept that it was printed in the Low Countries by a Dutch printer. He further believes that this edition is earlier, around 1500 or before, and that it is a copy of Pynson’s edition of the 1490’s, which would mean that Pynson’s is the earliest.[[4] A Lytell Geste of Robyn Hode, printed by Wynkyn de Worde (Cambridge University Library Ms. Sel. 5. 18) was according to Child, printed between 1492 and 1534, the year of the printer’s death. It is now known that de Worde moved to Fleet Street at the end of the year 1500, which suggests the Lytell Geste should be placed between those dates. This is the only complete edition, save for two or three lines (7.1 and 339.1, and apparently 98.1). The edition by Richard Pynson (d. 1530) possibly the earliest, has survived in fragments: (1) A leaf, Inc. 4. J. 3. 6. in University Library, Cambridge, verses 220.1-227.3, 319.4-327.2. (2) The Penrose fragment, a leaf and a half, in the Folger Shakespeare Library, Washington (PR 1400 13688) verses 327.3-335.1, 243.2-250.4, 312.4-319.3, 227.4-235.2. (3) Bodleian Library, Douce fragment f. 51 verses 435.4-443.2, 443.3-451.1. Pynson’s text originally contained 402 lines, and could have been printed around 1495. The early editions of the Gest may have been based on an even earlier written text that has not survived. Besides that there exists a fragment of an edition of Hugh Goes, York not after 1509.[5] In 1990 I rejected the idea that this edition of Robin Hood was from Jan van Doesborch.[4] And indeed these doubts were later also expressed by others. If we look at the initials in the Gest we must admit that some, quite equal to them, are also used in other texts certainly printed by Van Doesborch. These uncials are very often used as initials and that’s why ‘it is very hard to find all the letters of the alphabet together.’[…] ‘Those on big bodies were generally cut in wood, and slight differences between two examples of the same letter both the same size will often show that the alphabet was woodcut.[6] The earliest appearance of U5 (fig. 28 on p. 53 and p. 212-213) is in an edition of Henric Pieterszoon Lettersnijder from 1508 but similar initials appear also in the fifteenth century. [7]
    • *Ulenspiegel. Antwerp, Jan van Doesborch, after 1511 before June 1516. This edition where of no copy has survived ,is represented by: Ulenspiegel. Van ulenspieghels leven ende schimpelijcke wercken ende wonderlijcke avontueren die hi hadde want hi en liet hem gheen boeverie verdrieten. Antwer­p, Michiel Hillen van Hoochstraten, (ná 1525 vóór 1546). 4o, A-K4 (C2/C3 ontbreken), 40 bll. Ex: KBK; NK 2088; facs. ed. Nijhoff 1898; Ulenspieghel, ed. Geeraedts 1986; Franssen 1987-88, Debaene 19772, p. 178-90. And by: Ulenspiegel. Van Ulenspieghels leven. Ende schimpelijcke wercken ende wonder­lijcke avonturen die hi hadde want hi en liet hem gheen Boeverije verdrieten, seer playsant ende gheneuchelijck om lesen. Antwerpen, Jan van Ghelen de Jonghe (III), 1580. 4o, A-H4, 32 bll., 2 kol. Ex: GUB Fab VI 1223; facs. ed. Geeraedts 1987.   The attribution of an edition of Ulenspieghel is based on the fact that there is actually an English edition attributed to Van Doesborch. Besides that here are woodcuts belonging to the Ulenspieghel-text found in other texts printed by Van Doesborch. The first woodcut appears in Tghevecht van Minnen of 1516. Probably this Van Doesborch-edition was translated from the German edition of Johannes Grüninger printed around 1510/11 in Straatsburg. Two fragments of this edition are discovered.[1] Based on the editions of 1515 and 1519 editions of the same printer it may be described as: [Hermen Bote], Ein kurtzweilig lesen von Dyl Ulenspiegel geboren uss dem land zu Brunsswick. Straatsburg, Johan Grüninger, (1510/11). High German, 4o, [130 bll.]. Hill-Zenk rejects this hypothesis in her impressive book. She sees several other candidates and furthermore she thinks it possible that the woodcuts derive from a German edition.
    • *Howleglas, Antwerp, Jan van Doesborch, c. 1511-1518?[i]. represented by Here beginneth a merye Jest of a man that was called Howleglas and of many mervalous thynges and Jestes that he dyd in his lyfe, in Eastland and in many other places. (London, Robert Copland?, before 1530?). 4o, A-M4 (-B and part of K4), 48 p.. NSTC # Ex: BLL c. 21. c. 53; Hill-Zenk 2010; Franssen 1987
    • There exists a fragment of an English Howleglas edition attributed to Van Doesborch (see number 21 below). The attribution is based on the fact that the text makes use of printing type M75/98 and that the borders used in the fragment reappear in other texts of Van Doesborch. Above all, Hill-Zenk points out that although Van Doesborch is not the only Antwerp printer with a program in which a Howleglas-edition really fits, but since . Still there are – in my opinion – reasons to have doubts. Hill-Zenk has proven that the existing English editions are not directly derived from the existing Strassburg –editions of Gruninger and that although the English edition are quite strongly related to Dutch and French editions they sometimes also have better readings. Hill-Zenk admits that there must have existed another older edition from which the Dutch, French and English editions derived, and that also influenced the Cologne-edition of #Kobinger. Since there are no more existing copies of other editions she comes to the conclusion that there is to much uncertainty to say something about what editions existed and by whom they were printed. That is also her reason for accepting the date and the attribution of the Howleglas-fragment to Van Doesborch.  Whether or not  there existed another edition in German, I strongly believe that Doesborch has printed a Dutch and English Howleglas-edition, but that this fragment not from one of those. I have two major arguments: firstly later English editions have better readings than this fragment, so there is reasonable doubt whether this fragment was part of the first English edition. Secondly – and more important – the illustration in the Howlglas-fragment has much less details than the same illustration in the other sixteenth century editions, including the 1510/11 fragment. This is the more curious because Jan van Doesborch as member of the brotherhood of Saint Luke is known to be a verlichtere (illustrator). [note #] Het is echter onwaarschijnlijk dat het gedicht dat in de Engelse tekst is ingevoegd – en waarin Uilenspiegel met een geleerde, verzen maakt over de rede – en dat ver­moedelijk is vervaardigd door Robert Copland, ook al in de Antwerpse druk van Van Doesborch aanwezig was. Ook kenmerken de Engelse drukken zich door een omstan­dige vertelwijze [iii].   [lv].Voor de toeschrijving van een druk van deze tekst aan het fonds van Van Doesborch zie hoofdstuk I, p. 19. [lvi].Zie hiervoor hoofdstuk I, p. 19. [lvii].Zie Honegger 1973, p. 53 en de aldaar genoemde literatuur. Over Copland zie ook Francis 1961.
    • 21.*Howleglas, Antwerpen, Jan van Doesborch, c. 1519?  closely related to: Here beginneth a merye Jest of a man that was called Howleglas and of many mervalous thynges and Jestes that he dyd in his lyfe, in Eastland and in many other places. (Londen, Robert Copland?, voor 1530?). 4o, A-M4 (-B en deel K4), 48 bll. Ex: BLL c. 21. c. 53; Honegger 1973, p. 50-55. Hill 2010,  EETS In hoofdstuk I hebben we betoogd dat het aan het fonds van Van Doesborch toege-schreven fragment van een Engelstalige Uilenspiegeldruk niet tot zijn fonds behoort, maar dat Van Doesborch wel een Engelse vertaling van de tekst heeft gedrukt, die tekstueel vrij goed overeenkomt met de hierboven aangeduide druk die allerlei betere lezingen heeft ten opzichte van de andere Engelstalige en de Antwerpse Uilenspiegel-drukken . Het is echter onwaarschijnlijk dat het gedicht dat in de Engelse tekst is ingevoegd – en waarin Uilenspiegel met een geleerde verzen maakt over de rede – en dat vermoedelijk is vervaardigd door Robert Copland, ook al in de Antwerpse druk van Van Doesborch aanwezig was. Ook kenmerken de Engelse drukken zich door een omstandige vertelwijze
    • *Merlijn, Antwerp, Jan van Doesborch, c. 1511-1515[i]. presented by the fragment in Die cronijcke van Vlaenderen int corte (Antwerp, Symon Cock, 1539). fragment 4o, B4,D4, 8 bll. Ex: KBB V.H. 27526A; NK 660 / 3169; ed. Kronenberg 1929d; Besamusca 1985; Pesch 1985; Debaene 19772, p. 121-24. Into the Brussel copy of Die cronijcke van Vlaenderen int corte are incorporated the quires B and D of a Dutch Merlin-edition. As Pesch has proven the Dutch text is translated from the English. Probably there has been made use of the edition of Wynkyn de Worde of 1510: Here begynneth a lytel treatyse of the byrth and prophecye of Marlyn, London, Wynkyn de Worde, 1510. 4o, A8B4C8D4E8F4G8, 42 bll. Ex: PML 21136 Acc. No.; O5 (fragm.), LC (fragm.); NSTC 17841. Pesch and before him Kronenberg focused on the possibility that Cock was the first publisher of the Dutch text since he published some books in English and because he also printed some other prose romances. But Pesch has its doubts since the English books Simon Cock printed have all a religious content. Furthermore the prose romances he printed are probably all reprints. The fragment contains (copies of) four woodcuts which are used by different Antwerp printers, among them Vorsterman and Van Doesborch. The attribution to the list of Jan van Doesborch is based on the fact that the fragment shows that the Dutch text is a combination of prose and verses – like in other texts published by Van Doesborch- and secondly by the fact that the woodcuts in the fragment also appear in texts printed by Van Doesborch.[1] Furthermore the second chapter of the Dutch Ulenspiegel-text was illustrated by a woodcut which originally belonged to the Merlin-text, illustrating the chapter ‘Hoe Merlijn dat kint ghevonden wert’ (How the child merlin was found). [2] Another hint heading towards Van Doesborch is actually the way the English text was translated. First of all the verses were put into prose and secondly a verse dialogue was added, similar to other texts within the list of Van Doesborch.
    • 20. (Historie van den ridder metter swane, Antwerpen, Jan van Doesborch, c.1512-1515?) 4o, fragment of 4 bll. Ex: UBG Acc 25068 ; NK 3172, Machiels 1980, H 270; Swane, ed. De Vreese (1895) p. 38-52, Swane, ed. 1651 Boekenoogen 1931, 87-93; Debaene 19772, p. 74-81. Claassens 1993, p. 330. Use has been made of Een schone ende miraculeuse historie van den ridder metter swane etc. Amsterdam, Cornelis Dircksz. Cool 1651. 4o, 20 bll. 2. kol. Ex: KBH 190 C 39; ed. Boekenoogen 1931; Floegel 1945; Debaene 19772, p. 74-81. based on a comparisitiooon of the surviving fragment, the edition of Boekenoogen and the the eldest surviving French and English edition can be concluded that Van Doesborch didn’t make use of the 1499 French edition of the text of Pierre Desrey of Jehan Petit, printed in Paris, but of the English translation of this text: Helyas, The knyght of the swanne. (Londen, W. de Worde, 6 Febr. 1512). 4o, *4A8B4C8D4E8F4G8H4J8K4L6M4, 64 bll. Ex: WLoC, BLL sign.C.40.m.9(7) (2 bladen), BLL Harl. 5919/65; facs. ed. Hoe 1901, BLL ac. 4714/13; [ed. Lombardo 1976, DAI, 5107-A]. The French text consists of two parts , first of all the story of the swann knight and a more historical account about Godfrey of  Bouillon. The Dutch text is like the English text a translation of the first part. The English text is totally in prose while the Dutch text is a combinationof prose and verses. Except for the first refrain the English prose text is transformed into verses. In both texts however is referred to the second part: the history of Godfrey of Bouillon.
    • *Historie van Mariken van Nieumeghen. Antwerpen, Jan van Doesborch, before 1515.  Die waerachtige ende een seer wonderlijcke historie van Mariken van Nieumeghen. (Antwerpen, Willem Vorsterman, c. 1515). 4o, A6B4C-D6E4F6, 32 bll. Ex: MBSB; NK 1089: facs, ed. Leendertz 1904, facs. ed. Verhofstede 19512; ed. Coigneau 1982; ed. Kruyskamp 19828. Over de genese van de tekst over Mariken van Nieumeghen is niets bekend. De literatuurhistorici zijn het echter sinds de publikatie van Janssen eens over het feit dat de overgeleverde druk van de tekst verschenen bij Willem Vorsterman te Antwerpen rond 1515, waarin verzen met proza worden gecombineerd, niet de oudste druk van de tekst is en dat met de mogelijkheid rekening moet worden gehouden dat een oudere prozatekst heeft bestaan. Coigneau gaat in de inleiding van zijn teksteditie van de veronderstelling uit dat de Engelse tekst in feite een vrij nauwkeurige vertaling is van een Nederlandse prozatekst waar ook de druk van Vorsterman op is gebaseerd . Dit is zeer wel mogelijk al acht ik het waarschijnlijker dat een basistekst in proza of in verzen binnen het bedrijf van Van Doesborch is bewerkt, waarbij de Nederlandse en de Engelse tekst ingericht zijn vanuit het oogpunt van de publieksverwachtingen . Het is mijns insziens terecht dat Kuiper de Mariken van Nieumeghen ziet als een `gerenoveerd Maria-Mirakel’ .
    • 25.Laet de Borchloen, G., Pronosticacion of the yere 1516. (Antwerpen, Jan van Doesborch, 1515) 4o, a4, 4+? bll. Ex: TCC vid,7-24 (fragment), BLL alleen bl. 1; NK 1303; NSTC 470.2; Proctor, van Doesb. 11; Bosanquet 1917, p. 81, afb. VII. Capp 1979, p. 317. Gaspar Laet de Borchloen maakte jaarlijks jaarvoorspellingen, die zowel in het Latijn als het Nederlands, Engels, Frans en Duits werden vertaald en gedrukt. Het feit dat de vertaler zich bekend maakt als Nicholas Longwater (Claes van den Langhe Water / Nic. de Aqualonga) die al eerder contacten met Jan van Doesborch onderhield, maakt Van Doesborch als drukker van de tekst aannemelijk. Mogelijk is de tekst een vertaling uit het Latijn. 26.Short accidence. Antwerpen, Jan van Doesborch, (c. 1515?). 4o, a4, 4 bll. Ex: OBL A.18.1 Art BS; NK 2; NSTC 23155.2; Proctor, van Doesb. 10. Deze Latijnse grammatica in de Engelse taal is een verkorte versie van de aan John Stanbridge toegeschreven Long accidence (zie hierboven nummer 14) en werd ook al eerder door Engelse drukkers uitgegeven, te weten W. de Worde ( 1500, NSTC 23154.5; W. Faques, c. 1505, NSTC 23154.7) en ook door G. Back (Antwerpen, c. 1510 (NSTC 23155; NK 3897).
    • *Broeder Russche, Antwerpen, Jan van Doesborch, c. 1516? . gerepresenteerd door Een warachtighe historie van broeder Russche. Antwerpen, Adriaen van Berghen, (c. 1520?). 4o, a-b4c6(-c6), 16 bll. Ex: KBB Inc. A 1528; NK 1091; Russche, ed. Debaene 1950; Debaene 19772, p. 155-60. en Een schoon Historie van broeder Ruyssche. Antwerpen, Jan van Ghelen, 1596. 4o, A-C4, 12 bll. Ex: GUB Fab. Rom. VI 1533; Russche, ed. Debaene 1950, p. IX-X. De tekst van Bruder Rausch is overgeleverd in drie Hoogduitse en drie Nederduitse drukken uit de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw . Geen van deze druk-ken is de direkte bron van de Nederlandse uitgaven, maar vermoedelijk gaat de Neder-landse tekst terug op een druk die zeer veel overeenkomst heeft gehad met de oudst overgeleverde Nederduitse: Broder Rusche. [Joachim Westfal von Stendal, c. 1488]. 4o, [a-b4], 8 bll. Ex: H. Anz, Gotha; BC 138; facs. ed. Priebsch 1919; ed. Anz 1898; Meyer 1895. De Nederduitse tekst bestaat uit 420 versregels en is behalve op de titelpagina niet geïllustreerd. De Nederlandse tekst komt nog uitgebreider in hoofdstuk II en III aan bod. 28.*The history of friar Rush. Antwerpen, Jan van Doesborch, c. 1516? . gerepresenteerd door The historie of frier Rush. Londen, Edw. All-de 1620. 4o, A-E4, 20 bll. Ex: BLL C.34.m.23; NSTC 21451; Ed. Thoms 1906 (onbetrouwbaar); Facs. ed. Priebsch 1919, p. 65-72. De Engelse druk telt 15 houtsneden, waarvan een groot aantal ook in de Nederlandse drukken voorkomt. De tekst is in principe een vrij getrouwe vertaling uit het Nederlands al wordt de tekst hier en daar uitgebreid om de aanschouwelijkheid te vergroten. De Engelse tekst heeft met de Nederlandse drukken de toevoegingen ten opzichte van de Duitse drukken gemeen, maar een essentieel verschil tussen de Nederlandse en de Engelse drukken is, dat de Engelse tekst geheel in proza is. De verspassages 1-4 uit de Nederlandse tekst vrij nauwkeurig in proza geparafraseerd, maar de Nederlandse verstoevoegingen 5, 6 en 7 zijn slechts kort aangeduid, terwijl de verstoevoegingen 8 en 9 in de Engelse tekst zelfs geheel zijn weggelaten .
    • *Alexander van Mets, Antwerp, Jan van Doesborch, around 1516? presented by Een schone historie van Alexander van Mets, Amsterdam, Cornelis Dircksz. Cool, 1645. 4o, A8, 2 kol. Ex: KBH 190 C 36; Debaene 19772, p. 27-31.   Based on the fact that Alexander van Mets a number of verses has in common with *Frederick van Jenuen and because these verses originally belong to Alexander van Mets may be concluded that they were copied when *Frederick van Jenuen was constructed and that therefore there already existed a Dutch edition of *Alexander van Mets before 1518. Debaene assumes that the Dutch prose text is based on a High German song, of which the oldest surviving edition is from 1493. Der Graf in dem pflug, Bamberg, Hans Sporer, 1493. 4o, 8 bll. Ex: BNP Y2 886, ed. van de tweede druk uit 1495 Bolte 1916a, p. 33-42; Vlex. 3, k.207-9; Pellechet III, 5289. There also exists a Lowgerman text in prose. It appeared in Magdeburg in 1500 probably by Simon Koch: De historie van alexander den greven van metze.[1] Based on the title a Low German source is more likely.   [1]4o, [a6b4], 10 bll.; BC 326; ed. Bolte 1916b. 29.
    • 21. Tghevecht van minnen. Antwerpen, Jan van Doesborch, June1516. 4o, A-D4, 20 bll. Ex: MBSB Rar 1601; NK 2115; Tghevecht, ed. Lievens 1964; Heeroma 1965. Van Gijsen #   This text in verse with some lines in prose  deals with the strange behaviour of people in love and the dangers of love for young people. The text can be originally Dutch but there is in any case a big influence of the French rhetoriquers in regard to the structure and theme of the text. Base don the rhyme schemes the text can be divided in three parts which correspond to the three poems which are name don the title page: lines 10-163 `Tghevecht van minnen’ (The struggle of Love), lines 198-723 `Van Venusjanckers ende haer bedrijven’ (about people in love and their behaviour) and lines 846-884 `Een remedie ende raet tegen die mutse‘ (remedy and advice against being in love). In the lines between these three parts the actor (acteur) gives his opinion on the subject. The refrains `Dat strael der minnen heeft liefden verwecsele mi doen gewinnen’ on the end line `Och oft ic mochte daer mijn herte dochte’ (r. 225–286); `O Herte splijt in duyzent quartieren’ on the end line `Och mocht icse noch eens ghedienen te passe’ (r. 554-606) and `Och god dye alle herten kent’ on the end line `Ic en sal voor u gheen ander kiesen’ (r. 788-844) appear as numbers 78, 77 and 80 in the compilation of refrains Van Doesborch published around 1529.  Lievens believes that the text has been written by Anna Bijns.  Heeroma stresses the influence the printer/publisher must have had in regard to the realisation of the text in this specific form.
    • 22. Den oorspronck onser salicheyt. Antwerpen, Jan van Doesborch, Mei 1517. 2o, A-C6D-R4.6S4T-Y4.6AA4BB-II4.6KK6LL-MM4NN-Q6.4, 190 bll., 2 kol. Ex: KBH 226 A 17, AMPM, BLL, WLoC; NK 1628; Cat. Oude drukken 1960, nr. 133; Cat. Rosenwald 1140. Den oorspronck onser salicheyt van be considered to be a compilation. The editor has combined different sources into a new text. After the introduction about the creation of the world, the Fall of Adam and Eve and the deluge the central part of the text consists of an narration of the life of Mary and  Jesus Christ. Within the text typological relations are made between episodes in the lyfe of Christ and the Old Testament.  Also in the woodcuts there is a clear relation with the Speculum humanae salvationis / (Spieghel der menscheliker behoude-nisse) . There is a big resemblance with he content of the manuscript of Den spieghel der menscheliker behoudenisse that was edited by Daniëls, although in   Den oorspronck onser salicheyt there are only two in stead of three prototypes accompany the events in the life of Mary and Jesus Christ. besides that a resemblance can be noticed with the Biblia pauperum . In Den oorspronck onser salicheyt  at least 41 pages consist of a combination of illustrations and text (in Latin) which follows the order of the Biblia pauperum. This main text is gradually more frequently interrupted by well known religious and catechistical texts.  Tekstueel lijkt er een nauw verwant te zijn met de Wech der sielen salicheyt, waarvan drie drukken van rond 1480 zijn overgeleverd , al is vanwege de grote verspreiding van dergelijke teksten hierover niets met zekerheid te zeggen . Daarnaast wordt ook een beschrijving gegeven van de vier manieren waarop de antichrist zal proberen de mens te verleiden en de vijftien tekens die aan het laatste oordeel vooraf zullen gaan. De tekst hiervan is respectievelijk ontleend aan *Van den leven ende voerganc des alderboesten ende quaetsten antekerst en Van den vijfthien vreesselijke teekenen zoals gedrukt door Van Doesborch . De bedoeling van de tekst lijkt duidelijk. De komst van Christus op aarde en zijn lijden opent de mogelijkheid voor de mens om de hemel te bereiken. Den oorspronck onser salicheyt geeft daarom regels om goed te leven en zonden te vermijden, af-schrikwekkende traktaten over de hel en de kwellende duivels om te laten zien wat zondaars te wachten staat, maar ook een beschrijving van het einddoel waarna alle mensen moeten streven: de hemelse vreugde. Daarmee komt het tweede deel van de tekst dicht bij de Ars moriendi zoals Vérard in Parijs deze als L’art de bien vivre et de bien mourir aan het einde van de vijftiende eeuw drukte , waarin zoals Ricke zegt de vier componenten van de middeleeuwse eschatologie met elkaar worden verbonden: de dood, het laatste oordeel, de antichrist en de hemel en de hel.
    • *Causes that be proponed and traited in a consultacyon of a journey to be made agaynst the Turkes. (Antwerp, Jan van Doesborch, after 12 Nov. 1517). 4o.NK 0279; Proctor, van Doesb. 13. No copy of this Van Doesborch edition survived. The fact that this text was bound together with copies of texts published by Van Doesborch like the letter of Bartholomeus de Clereville, Virgilius, Frederyke of Jennen, Mary of Nemmegen and Of the newe landes makes it very possible that this text also was printed and published by Van Doesborch.[1] From the text a Latin edition does exist: Proposita et tractata in consultatione sanctae expeditionis (contra Turchas) etc. Antwerp, Michiel Hillen van Hoochstraten (1515).[2] Probably the English text – perhaps through the Dutch – was a translation of the Latin text.     [1]Ricke 1982, p. 79; Proctor 1894, p. 28. [2] Ex: OCCC en BTL; NK 1763; Bibl. Belg. P 14.
    • 23. (Van Floris ende Blanchefleur), Z.p.n.j. (Antwerp), Jan van Doesborch, (c. 1517). 4o, fragment van 2 losse bladen, resp. E en [E4?] UBG Res 219, Machiels 1979, F 153, NK 3160; ed. De Vreese 1896, p. 277-82; ed. Boekenoogen 1903, p. 49-51; Debaene 19772, p. 48-53. Use has been made of: Van Floris ende Blancefleur, Antwerpen, Guillaem van Parijs, 1576. 4o, A-C8D4, 28bll.[1] fragment Van Doesborch: Floris, ed. Boekenoogen 1903, p. 75-76; Viaene 1954, p. 171 e.v;   From the Van Doesborchs edition of Floris ende Blanchefleur only two pages have survived. Still this is sufficient to see that the text is indirectly based on the Middle Dutch poem of Diederic van Assenede. Comparisation between the poem, the fragment Van Doesborch and the edition of 1576 shows that Van Doesborch has at least one worse reading than the edition of Guillaem van Parijs.[2] This means that there must have existed an older edition of the text – possibly printed by Rolant van den Dorpe, as Boekenoogen already assumed. Another indication in this direction is that the woodcut in the fragment showing Floris and Blanchefleur appears already in Die historie van Buevijne van Austoen printed by Van Doesborch in 1504.[3] In contrast to the Middle Dutch text the printed edition is transferred from verse into prose. In addition to that on four occasions verses are put into the prose text.[4] Teh farewell refrain `Adieu mijn hertelijck troost ende soet’ on the end sentence `Adieu het moet ghescheyden zijn’ is almost identical with refain 72 from the compilation of refrains published by Van Doesborch in 1529[i].[5] Besides that the prosese romance has a different prologue compared to the middle dutch poem. The prose romance is presented as a example for young people about the consequences of love.     [1] About this edition Viaene 1954. [2]Floris, ed. Mak 19703, p. 143: r. 3233-37 `(…) ende binnen der tale Floris Blancefloer te hem dwanc Ende si hem weder. Daer waest so lanc Dat cussen ende dat helsen ghedreven, Dat si beide in slapen bleven, (…)’ Floris, Van Doesborch c. 1517, ed. Boekenoogen 1903, p 50, r. 5-6: `(…) maer met dien so nam florijs zijn lief in sinen armen ende omheldese so lanc datsi weder in slape vielen.’ Floris, Guillaem van Parijs 1576, C8r. Met dien dwanc Floris tot hem zijn lief ende omheldese ende dede sijnen wille met haer ende custese so lange dat zy weder in slape vielen.’ [curs. PF]   [3] Buevijne, C3r.; Boekenoogen 1905, p. 124 already assumes that there has been an edition of the text in the fifteenth century.   [4] Debaene 1951, p. 51. [5] Refreinenbundel Van Doesborch, ed. Kruyskamp 1940, deel II, p. 132-33.
    • *De negen dronkaards. Antwerp, Jan van Doesborch, after NK 1628 of 1517 en before1523.[1] presented by The .ix. drunkardes. London, Robert Bankes, 1523. 4o, A-E4, 20 bll. Ex: OBL Douce .D. 219; NSTC 7260, facs. ed. Drunkardes, 1973. In 1523 Robert Banks prints A lytyll newe treatyse or mater intytuled and called the .ix, drunkardes (…). According to the colophon the text is translated ‘out of the duche into Englyshe’. Probably the text is a translation from a text printed in Dutch by Jan van Doesborch. Some of the woodcuts – by Hodnett described as ‘foreign – appear in other texts printed by Van Doesborch. In Den oorspronck onser salicheyt and Die bibele int corte – some stories come together with the same woodcuts.[2] Furthermore does this text fit perfectly into the fund of Van Doesborch. We will come to that on another occasion. The text gives a description of nine Biblical persons who by abuse of drinking became disgraced or acted badly. It concerns 1. Noach (Gen. 6:2-9:29), 2. Lot (Gen. 13:1-19:38), 3. Holofernes (Judit 7:1-14:10), 4. Kedor­laomer (Gen. 14:1-17), 5. Amnon (2 Samuel 13:1-38), 6. Nabal (1 Samuel 25:2-42), Belsassar (Daniël 5:1-6:1), 8. Simon de Makkabeeër en (Mak. 16:11-18), 9. Ela (1 Kon. 15:33-16:1). The source of the text is probably a French poem attributed to Jean Molinet: Les neuf preux en gourmandise.[3] Except in several manuscripts and an edition from the beginning of the sixteenth century, the text has also survived in three separate and anonymous editions. There are some major differences between the French and the English (Dutch) text. In the French text the chronology of the Bible is maintained and this means that the stories appear in a slightly different order. The poem consists of nine stanza of eight lines. In text of Molinet the verses each have seven syllables while the other editions have eight syllables. In the text of Molinet the individual stories are introduced by a reference to the Bible. Furthermore the Molinet-text opens with a four line verse: La Bible fait mention de l’extreme vaillantise que noef preux de gourmandise firent par potation. In the anonomous editions the poem is not the only text. In all three the poem is preceded by another poem: La loyaulté des femmes. In two editions the poem is followed by Une recepte pour guerir les yvrongnes; in the ohter edition follows a poems called balades damours.[4]   [1]Cat. Rothschild 1884, nr. 573 en 574; Dupire 1932, p. 106 ed. d: La loyaulté des femmes. Avec les neuf preux de Gourmandise. Et une recepte pour guerir les yvrongnes. z.p.n.j. [circa 1530] . BNP Res. Ye 1203 contains la loyaulté des femmes, le neuf preux de gourmandise, balades d’amours. De text is edited by Montaiglon, Receuil II, p. 38-41 (Ed. d); Molinet, ed. Dupire 1937, deel II, p. 536-40; ed. Bibliotheque 1924, nr. 6, p. 125-28.   [2] Oorspronck, R3v.-R4v. (afb. R2v.), Bibele J4v.-K1r. – *Drunkardes B3r.-C4r. [3]Dupire 1932, A 41, B 3, C 19 en p. 105 ed. Aa. [4] De tekst is overgenomen uit NK 3222, Ex: KBB II 11.452
    • [In this connection I would like to refer to the text of The .ix. drunkardes a text printed by Robert Bankes and explicitely translated out of the Dutch. This text makes use of the borders and uses texts and illustrations belonging to Van Doesborch, but also from the Pyramus and Thisbe text printed by Henrick Peeterssen van Middelburch. The . ix. Drunkards has certainly published in Dutch but no copy of this edition exists.]
    • 24. (Thuys der fortunen ende dat huys der doot). (Antwerpen), Jan van Doesborch, 7 Febr. 1518. 4o, [A4]B-F4G6(-1)H-K4L6M-P4(-A1), 64 bll. Ex: AMPM R 4714, Gent UB (1 blad sign. N); NK 1150. Deze artestekst vormt geen eenheid, maar is opgebouwd uit verschillende, overvloedig geïllustreerde langere of kortere teksten. De titelpagina een vage indicatie van de zeer diverse inhoud: Thuys der fortunen ende dat huys der doot. Ende die .x. oudtheden des menschen. C Ende hoe dye mensche ghestelt is van binnen. Ende dat hooft metten .x. sinnen des menschen. Die .iij. deelen der lucht metten vierighen impressien. Die .iiij. complexien. Ende dit al met figueren. Ende hoe hem elck regieren sal van eeten ende drincken De eerste en meest omvangrijke tekst uit deze compilatie is een voorspeltekst op rijm, waarin met behulp van een draaiende schijf de weg door het boekje wordt bepaald. De tekst is mogelijk van Duitse oorsprong . De paragrafen over de werking en inloed van de planeten vertoont niet alleen met betrekking tot de illustraties , maar ook qua tekst een onmiskenbare relatie met enige hoofdstukken uit Tschep vol wonders gedrukt door Thomas van der Noot in 1514 (NK 1783) . Daarnaast lijkt een zekere invloed van artesteksten als het door Van Doesborch gedrukte Dat regiment der ghesontheyt (¬nummer 18 hierboven) en Der scaepherders calengier ook aanwe¬zig . De same¬nstel¬ling van Thuys der fortu¬nen moet echter nog nader worden onderzocht.
    • 25. Die alder excellenste Cronyke van Brabant, Van Vlaenderen, Hollant¬, Zeelant. Antwerpen, Jan van Doesborch, 1518. 2o, A-G6H4HH6HHH4[*6]I-K6KK6L-N6O4P-x6Y4Z626a6b4c-i6k4l7m4, 227 bll., 2 kol. Ex: KBH 226 A 18; NK 653; Proctor, van Doesb. 15; Bergmans 1896, 215; Cat. Oude drukken 1960, nr. 138; Cat. Rosen¬wald 1142. De tekst is in principe gelijk aan die in NK 652 (nummer 19 hierbo¬ven), maar met name in het middengedeel¬te is ten opzichte van NK 652 enigszins bekort ten einde plaats te maken voor meer actuele informa¬tie. Vanaf k4rb, r. 16 loopt de tekst niet meer pa¬rallel met NK 652 (hh4ra, r. 17) en de hieropvolgende bladzij¬den, grofweg bestaande uit de katernen l en m zijn toegevoegd.
    • *Van heer Frederick van Jenuen. Antwerpen, Jan van Doesborch, c. 1518 . Deze tekst wordt gerepresenteerd door: Van heer Frederick van Jenuen in Lombardien. Antwerpen, Willem Vorster¬man, 8 februari 1531. 4o, [A-E4], 20 bll. UBG Res 1070; Machiels 1979, F356, NK 1086; Frederick, facs. ed. Braekman 1980, Frederick, ed. Raith 1936, Debaene 1951, p. 54-61. De tekst is uit het Duits vertaald. Of het hierbij gaat om een Hoogduitse of een Nederduitse versie is niet met zekerheid te zeggen. Van de Duitse tekst zijn exem¬plaren van drie Nederduitse en twee Hoogduitse drukken overgele¬verd van vóór 1518 . De Hoog¬duit¬se drukken geven beide een verkorte tekst, maar het feit dat de oudst overgele-verde druk een Hoogduitse is en bovendien een detail met onze tekst gemeen heeft, dat niet in de de uitgebrei¬dere Nederduit¬se drukken voorkomt, maakt duidelijk dat de Neder¬landse tekst waar¬schijnlijk niet gebaseerd is op een van de overgeleverde Duitse drukken . Een voorbe¬houd moet gemaakt worden voor de Nederduitse druk van Simon Koch te Mag¬deburg uit c. 1495, die echter slechts frag¬mentarisch is over¬gele¬verd, maar een tekst geeft, die wat betreft het proza zeer dicht bij de Nederlandse staat . Opvallend is dat de tekst verzen ge¬meenschap¬pelijk heeft met de teksten *Alexander van Mets, *Broeder Russche en Buevijne van Austoen, terwijl dertig verzen (met varianten) ook voorko¬men in refrein 147 uit de refreinen¬bundel van Jan van Stijevoort uit 1524 . In hoofd¬stuk II wordt uitge¬breider op de tekst ingegaan.
    • 26. Story of lorde Frederyke of Jennen. Antwerpen, Jan van Doesborch 1518. 4o, A-B6C-D4E6(-1), 26 bll. Ex: NYPML Acc. No. 20938; BLL (fragment van bl. 12); NK 3904; NSTC 11361. Raith 1936 geeft de Engelse tekst uit naar de jongere druk van Abra¬ham Veale uit c. 1560, NSTC 11362. De Engelse tekst is vertaald uit het Nederlands. Deze vertaling is gebaseerd op een niet overgeleverde uitgave uit het fonds van Jan van Doesborch, die zeer veel gelijke¬nis vertoont, zo niet identiek was met de hierboven besproken uitgave van Willem Vorster-man, Antwerpen, 1531 (NK 1086). Het voornaamste verschil tussen de Neder¬landse en de Engelse druk van de tekst is dat de in de Neder¬landse tekst voorkomen¬de verspassages uiterst beknopt in proza worden weergege¬ven (1, 4, 6, 11, 12) of zelfs geheel worden wegge¬laten (2, 3, 5, 7, 8, 9) Alleen de brief (10) die in de Nederlandse tekst in verzen is opgesteld wordt vrijwel geheel vertaald en (in proza) overgeno-men . Raith stelt vast dat de epische en reflexieve gedeel¬ten voor zover ze niet echt onont¬beerlijk zijn niet in de vertaling zijn opgenomen, terwijl de dramati¬sche delen – weliswaar aanzienlijk bekort – wel in de vertaling worden overgenomen.
    • 27. Clereville, B. de., The copye of the letter folowynge whiche specifyeth of the grea¬test (…) batayle, that ever was sene,(…) wryten Jan. 1517. (= 1518). Ant¬werpen, Jan van Does-borch, (1518). 4o, 4 bll., [A4]. Ex: OBL douce c.247; NK 2677, NSTC 5405; Proctor, van Doesb. 14. Deze nieuwsbrief bestaat uit twee geheel onafhankelijke verslagen. Het eerste gedeelte wordt gevormd door een brief van Bartholomeus de Clereville aan zijn vriend, de graaf van Verona Humfray Bonmes¬sa¬gier over een veldslag bij Berga¬mo. Het tweede gedeelte bestaat uit een brief van de Turkse koning Marboryn Ramosyn aan de Paus van Rome. Deze brief bevat nogal dreigen¬de taal en diende wellicht als propaganda¬middel in de strijd tegen de Turken. De eerste brief is vermoedelijk een vertaling uit het Frans en onderhoudt zeer waar¬schijnlijk een nauwe relatie met: La terrible et mervellieuse batallie que a este veue nouvel¬le¬ment au pres de la cite de Bergamo, translate de italien en francoys. Z.p.n.j. [c. 1518] In de Chronicle of London, ook wel bekend als Arnold’s Chronicle (NSTC 782 / 783) komt op fol. 61 de volgende tekst voor: The copye of a letter send from the sowdan of babelone untoo the pope of Rome Opvallend is dat de tekst in deze kroniek direkt vooraf gaat aan de tekst `The crafte of graffyng and plantyng of tryes and alteryng of frutis as well in colour as in taste’, die hieronder nog zal worden genoemd.
    • *Een profitelijck Plantboecxken, Antwerpen, Jan van Doesborch, c. 1518 . gerepresenteerd door Een nyeu seer schoon ende profitelijck plantboecxken van menig¬herley plantin¬gen ende potinghen der boomen, met veel schoone leeringhen van die natuere der boomen ende haer vruch¬ten voor die lantbouwers ende hoveniers seer nootsake¬lick. Antwerpen, Jan II van Ghelen, 1556. 16o. Ex: KBB II 54 940 A 2; BT 2209. en de tekst die voorkomt in Den groten herbarius, Utrecht, Jan Berntsz 1538 onder de titel: Hier beghint een nyeuwe ende zeer schoon ende profijtelijck plant¬boecxken van menigherley plantinghen ende potinghen der boomen met veel schoon leeringen van die natuere der boomen ende haerder vruchten. (V3r.b-X8r.b) Ex: KBH 226 A 8, BLL 448.f.3; NK 1054; ed. Braekman in Horticultuur 1989, p. 69-120. Van een mogelijk rond 1505 in Antwerpen verschenen druk van The crafte of graffyn¬ge and plantynge of trees is helaas slechts een blad bewaard gebleven, terwijl van de door Wynkyn de Worde rond 1518 gedrukte tekst slechts het eerste katern is overgele¬verd. Geluk¬kig zijn van jongere drukken wel complete exempla¬ren bewaard geble¬ven . W.L. Braekman noemt als een van de bronnen voor de Nederlandse tekst de Franse vertaling van het Opus ruralium van Petrus de Crescentiis Le livre des profits cham¬pestres, die voor het eerst in 1486 te Parijs verscheen. Braekman neemt echter aan dat gebruik is gemaakt van een herdruk uit 1536, omdat aan deze uitgave met de nieuwe titel Le bon mesnager een andere werkje is toegevoegd: Au présent volume des prouffitz champestres et ruraulx est traicte du labeur des champs…Oudit livre est adjousté oultre les prece-dentes impressions la maniere de enter, planter et nourir tous arbres, selon le jugement de maistre Gorgole de Corne… Daarnaast ziet Braekman het Palladius abbreviatus van Gottfried van Franken, dat al in de tweede helft van de veertiende eeuw in het Duits is vertaald en bekend is als het Pelzbuch, als bron. Deze Duitse vertaling heeft volgens Braekman een grote invloed uitgeoe¬fend in Frankrijk en Engeland. De tekst Cy commence ung petit livre extrait par moy Nicole Du Mesnil, prins sur Palladius, Galien, Aristotes et autres maistres expers en la science d’enter, planter, nourir et garder frutz, vignes, poires, pommes et autres… ver¬moedelijk rond 1490 door Jean Dupré te Lyon gedrukt, is voor min¬stens drie¬kwart een vertaling van het werk van Gottfried van Fran¬ken . Hoewel Braekman dus het Pelzbuch van Gottfried van Franken en Le livre des profits champestres van Petrus de Crescentiis als bronnen voor het *Plantboecxken aanwijst, blijkt tegelijkertijd `ongeveer de helft van het traktaat niet in de geraadpleeg¬de bron¬nen voor te komen.’
    • *Virgilius. Van zijn leven, doot etc. Antwerpen, Jan van Doesborch, c. 1518 . Deze uitgave wordt tekstueel hoogstwaarschijnlijk gerepresen¬teerd door Virgilius. Van zijn leven, doot ende van den wonderlijcken wercken die hi dede by nigromancien ende by dat behulpe des duvels. Willem Vorsterman, Antwer¬pen, (c. 1518-1525). 4o, A-E4, 20 bll. Ex: BLL 1073.h.44; NK 2145, facs. ed. Gessler 1950; Debaene 1951, p. 191-97; Spargo 1934, m.n. p.236-53. Sinds de twaalfde eeuw doen de verhalen over de tovenaar Vir¬gilius de ronde. J.W. Spargo somt in zijn studie 56 Middeleeuwse werken op waarin verhalen over Vir¬gilius te vinden zijn . Hier te lande worden de gegevens van Vincent van Beau¬vais overgeno¬men door Van Maer¬lant in zijn Spieghel historiael (c. 1284-1290), terwijl ook Dirc Potter in Der minnen loep (c. 1412) blijk geeft van bekendheid met de verhalen over Virgilius de tovenaar. Zeer veel aandacht besteed Jean d’Out¬re¬meuse in zijn Le My¬reur des Histoirs (1338-1400) aan de wonderlijke werken van Virgili¬us. De Duitse ver¬stekst Von Virgilio dem Zauberer (c. 1495) vormt in zekere zin de eindfase van de ontwik¬keling van de verhalen rond de tovenaar Virgilius, omdat hierin voor het eerst enige verhalen rond Virgilius in een zelfstandige uitga¬ve zijn samenge¬bracht . De Franse en nog in sterkere mate de Nederland¬se en Engelse uitgaven vormen het echte sluitstuk, omdat de omvang van deze teksten en het aantal opgeno¬men verhalen in vergelijking met de Duitse tekst veel groter is. Spargo gaat er van uit dat de Nederlandse editie van Vorster¬man gebaseerd is op een van de Franse uitgaven , ter-wijl Debaene en in diens navolging J. Gessler het omgekeerde ook goed mogelijk ach-ten . Doorslaggevende inhoudelijke argu¬men¬ten voor de ene of de andere visie noemen ze geen van drieën. Voor de priori¬teit van de Franse tekst pleit het feit dat de drukker Nyverd tot 1515 werk¬zaam was, hetgeen betekent dat de niet overgele¬verde Nederlandse uitgave van voor 1515 zou moeten dateren. De constatering van Spargo dat het waarschijnlijker is dat de bewerker van de Neder-landse tekst enige verhalen toevoegde, dan dat de bewerker van de Franse tekst de betreffende verhalen wegliet, draait Debaene om. De wens van de Franse drukker om de tekst te bekorten noemt Debaene als een argument om prioriteit aan de Neder¬landse tekst te verlenen en hij wijst er bovendien op dat een van de verhalen die de Neder-landse druk meer heeft dan de Franse, de `salvatio romae’ (ep. 25) van oudsher tot de verhalen rond Virgili¬us de tovenaar hoort. Als extra argument voor de prioriteit van de Nederlandse tekst kan verder nog de overeen¬komst genoemd worden tussen het verhaal van Virgilius relatie met een soudaens¬dochter (ep. 31-40) en het in de Neder¬landse taal frequent overgeleverde Een suverlijc exempel hoe dat Jesus een heydensche maghet een soudaensdochter wech leyde uut haren lande . Toch ben ik geneigd Spargo te volgen en wel omdat het toevoe¬gen van verhalen binnen het fonds van Van Doesborch regelmatig voorkomt en zelfs speci¬aal in teksten die met de *Virgili¬us tekst grote overeen¬komst ver¬tonen. Ik denk hierbij speciaal aan de tek¬sten over Broeder Russche en Uilenspiegel . Bovendien wekt het eerste verhaal dat de Nederlandse uitgave meer dan de Franse tekst heeft, de indruk te zijn inge¬voegd. De samenvatting van Debaene zelf maakt dit duide¬lijk : 6. Terwijl Virgilius op school is sterft zijn vader en zijn moeder wordt benadeeld in haar bezittingen. 7. Wanneer hij in Toleten (Toledo) studeert vindt hij eens al wandelend in een hol onder een bordje een duivel die hij behendig weet te foppen en wiens boe¬ken over de zwarte kunst hij verwerft, zodat hij pro¬fessor in de occulte wetenschappen wordt. 8. Vir¬gilius moeder zendt een bode naar Toledo die aan de jonge man alles bericht wat er intussen thuis gebeurd is; Vir¬gilius gaat naar Rome. De achtste episode sluit naadloos aan bij de zesde episode, wat niet weg¬neemt dat de zevende episode – door Spargo met recht «a good devil-story» genoemd – een uiterst zinvolle uitbreiding van de tekst is. Daar¬naast zegt de bewerker van de Neder¬landse druk expliciet dat er nog andere verhalen over Virgilius de ronde doen: `Noch dede Virgili¬us veel ander wonder¬lijcke dingen die in desen boeck niet en staen gescre¬ven’ De verzame¬ling is inderdaad verre van com¬pleet, zodat het toevoegen van enige verhalen in zekere zin kan worden gezien als het rechtzetten van een omissie van de samen¬stel¬ler van de Franse bundel. Hoewel over de verhouding tussen de Franse en de Nederlandse uitgaven van de tekst en de door de samensteller gebruikte bron¬nen dus niets met volstrekte zekerheid te zeggen valt, ben ik geneigd om de verhouding tussen de Franse, Neder¬landse en Engelse edities als volgt te blijven zien: F > *N > N \ > E In hoofdstuk II en III komt de tekst nog uitgebreider aan de orde.
    • 28. Virgilius. This boke treath of the lyfe of Virgilius and of his deth etc. Antwerpen, Jan van Doesborch, (c. 1518). 4o, A6B-E6F4, 34 bll. Ex: NYPML 20939, OBL Douce 40 (incompleet), ULC (fragment); NK 4052; NSTC 24828; Proctor, van Doesb. 16; Debaene 1951, p. 191-97; ed. Thoms 1906 (niet geheel betrouwbaar) De tekst is – afgezien van een aantal kleine vertaalfoutjes – een letterlijke vertaling van een niet overgeleverde Nederlandstalige druk van Van Does¬borch (Zie num¬mer 41 hierboven).
    • 29. Story of Mary of Nemmegen. Antwerpen, Jan van Doesborch, (c. 1518). 4o, A-B6C-D4, 20 bll. Ex: SMHL, CNL; NK 3905, NSTC 17557; Proctor, van Doesb. 18; facs. ed. Ayres & Barnouw 1932; ed. Janssen 1967; Mariken, ed. Coigneau 1982; Frans¬sen 1986, met name p. 276-79. De tekst is ongetwijfeld een verta¬ling uit het Nederlands. Vermoe¬de¬lijk zijn de ver-schillen tussen de Nederlandse tekst (zie nummer 24 hierboven) en de Engelse tekst te verklaren door het feit dat een basistekst door een bewerker van het ver¬haal in twee richtingen is bewerkt. Een tekst die bestemd was voor de Nederlandse markt, die zich kenmerkt door het grote overwicht van rederijkersver¬zen en een voor de Engelse markt, waarvan de tekst geheel in proza is en zich verder ken¬merkt door een grote bondigheid.
    • 30. Die bibele int corte. (Antwerpen, Jan van Doesborch, c. 1518-1519). 4o, [A4]B-P4P[sic]4[-P4] (incompleet?), 64 bll. Ex: Leuven UB Rés L5A 31785; NK 4424; Kronenberg 1960-61, p. 224-29. Die bibele int corte vormt een verkorte bewerking van enige delen uit Den oorspronck onser salicheyt (nummer 31 hierboven), gedrukt door Van Doesborch in 1517 (NK 1628). Het centrale deel van de tekst wordt gevormd door gebeurte¬nis¬sen uit het leven van Jezus, vergezeld door twee prefi¬guraties (figu¬ren) op de rechterpagina en begeleid door houtsne¬den op de linkerpagi¬na, waarvan de schik¬king beïnvloed is door de Biblia Pauperum-tradi¬tie (A4v.-J2r. en K1v.-N1r.) Dit tekstgedeel¬te wordt voorafgegaan door `Van der werelt sceppinghe’ (A2r-A4r.), onderbroken door de klacht van Maria bij het kruis , – volgens de tekst de over¬winning op de duivel symbo¬liserend – eveneens begeleid door twee figuren, te weten van Sisera en Jaël en van Holofernes en Judit (J2v.-K1r.) – en gevolgd door een opsomming van de tien gebo¬den, beginnend met een proloog (N1v.-O3r.) en een tekst met de titel `Dit is een figure ende ghelijc¬ke¬nisse van der dootsonde’. In deze tekst worden de zeven hoofdzonden opgesomd met de helse straf¬fen die het gevolg zullen zijn van het begaan van deze zonden (O3v.-P3r.).
    • *Den groten herbarius. Antwerpen, Jan van Doesborch, c. 1520 . *Den groten herbarius beschrijft de werking van meer dan 400 plan¬ten. De tekst gaat oorspronkelijk terug op de Gart der Gesuntheit (Ortus sanitatis zu deutsch) zoals deze door Peter Schöffer te Mainz in 1485 werd gedrukt en die soms wordt toegeschreven aan Johannes von Cuba. De uitgave van Van Doesborch is in princi¬pe een herdruk van: Den groten herbarius. Antwerpen, Jan van Ghelen, 17 Juni 1514. 2o, 210 bll., A6a-f6g4h-k6l4m-o6p4q-s6t4v-y6z4z-6¿6A6B1C-E6F4G-I4L6M4; 2 kol. KBH 227 A 12 (def.), KBB; NK 1051. Aan de tekst is echter een antidotari¬us toegevoegd, dat sinds de druk van 1512 ook voorkomt in Hieronymus Brunsch¬wigs’ Das buch zu disti¬lieren , waardoor de tekst veel overeenkomst vertoont met: The grete herball, London, Peter Treveris, 27 juli 1526.
7.3 Description of texts published by Van Doesborch c.1520-1530

46.Der dieren palleys. Antwerpen, Jan van Doesborch, 5 mei 1520.
2o, A-B6C-Y4Aa-Hh4, 124 bll., 2 kol.
Ex: KBH 226 A 19 -A3,4, Ned. part. bibl., KBB (2 exx. II 38891 -Hh4), II 29931 -katern Hh), BLL C.145.a.7 (1 ex. vermist), KBH; NK 1667; Proctor, van Doesb. 21; Hudson 1954.
Deze tekst is een enigszins verkorte vertaling van drie hoofdstuk¬ken -te weten over het medische nut van land(zoog)dieren, vogels en vissen- uit de Latijnse Ortus Sanita¬tis, die de eerste keer door Jacob von Meiden¬bach te Mainz in 1491 is ge¬drukt. Het gedeelte over de zoogdie¬ren begint met informatie over de leeftijdfasen en de com¬plexieën van de mens en is overgenomen uit Thuys der fortunen . Van Doesborch heeft hoogst¬waar-schijnlijk gebruik gemaakt van de uitgave die in 1517 door Renatus Beck te Straatsburg op de markt is gebracht . Het is goed moge¬lijk dat Van Does¬borch zich bij zijn beslissing om Der dieren palleys uit te geven heeft laten leiden door de tweedelige uitgave die Johan Prüss in 1507 resp. 1509 in Straats¬burg heeft uitgegeven en waarin de traditie van de Gart der gesundheit (Ortus sanitatis zu deutsch) wordt gecombi¬neerd met de Latijnse Ortus sanitatis .

47.The noble lyfe and natures of man. Antwerpen, Jan van Does¬borch, (na 1520).
2o, a6b-kLm-u4, 82 bll., 2 kol.
Ex: ULC Sel 3.1692 (defect), LHML (defect); NK 1901, corr.; NSTC 13837; Proctor, van Doesb. 23; facs. ed. Hudson 1954.
De tekst is een enigszins verkorte vertaling van Der dieren palleys uit 1520. Blij¬kens een mededeling op u3v. is de tekst vertaald door Lawrence Andrewe.

48.*De pastoor van Kalenberg, Jan van Doesborch, c.1521?
wordt gerepresenteerd door
Een schoone genuechelicke ende seer playsante historie, vanden Pastoor te Kalen¬berghe etc., Amsterdam, Albert Bouw-manszen, 1613.
4o, a-c4, 12 bll.
Ex: GUB; NK 0625; Kalenberg, ed. Van Kampen en Pleij 1981 met inlei¬ding en uitgebreide literatuurverwij¬zingen, Debaene 1951, p. 96-99.
De tekst is alleen overgeleverd in een uitgave uit 1613 van Albert Bouwmanszen te Amsterdam. Vergelijking met de Hoogduitse, Neder¬duit¬se en Engelse tekst leert dat deze druk de oorspronkelijke vertaling vrij goed bewaard heeft. Alleen de korte pro¬loog die bestaat uit elf rede¬rijkersverzen en waarin de schrijver God vraagt om wel¬spre¬kendheid en de lezer om welwillendheid is mogelijk een latere toevoe¬ging.
Als bron voor de niet overgeleverde Nederlandse uitgave door Jan van Does¬borch komt de Nederduitse uitgave die rond 1500 door Stefan Arndes te Lübeck is versche¬nen in aanmerking. Twee substantiële varianten met de overgeleverde Hoogduit¬se drukken komen ook in de Engelse en Nederland¬se tekst voor . Helaas zijn van de Nederduitse uitgave slechts vier bladen met in totaal 159 verschillende verzen bewaard gebleven . De voornaamste wijziging die de tekst heeft ondergaan, is wel dat de Nederduitse tekst in verzen is, terwijl de Nederland¬se en de hieronder te noemen Engelse tekst in proza zijn.

49.(The parson of Kalenborowe). Z.p.n.j.? (Antwerpen, Jan van Doesborch, na 1521?).
4o, A-D6E6 (-A1, A2 en E6), 26 bll.
Ex: OBL Douce K 94; NK 3676, NSTC 14894.5; Proctor, van Doesb. 26; ed. Schröder 1887; Kalen¬berg, ed. Van Kampen & Pleij 1981; Debaene 1951, p. 96-99
De tekst is zeer waarschijnlijk een vertaling van de niet overgele¬verde Nederlandse uitgave van Jan van Doesborch van *De pastoor van Kalenberg. De Engelse tekst komt nog in vrij sterke mate overeen met de tekst van de jongere Nederlandse druk (nummer 48 hierboven).
50.*Profetie sibille van Tiburti¬na, Antwerpen, Jan van Does¬borch, (c. 1521-22).
Cornelis Gemma maakt in zijn De naturae divinis characterismis uit 1575 melding van een Nederlands / Latijnse druk van de voor¬spel¬ling van de sibille van Tiburti¬na, die rond 1520 in Zwitserland werd gevonden. De Latijnse tekst werd voorzien van een niet al te beste Nederlandse vertaling gedrukt door Van Doesborch . De tekst van de voorspelling is in de samenvatting van Gemma overgele¬verd en werd zoals hij zegt geduid als een aankondiging van de komst van de eind¬keizer .

51.(Raoul Lefèvre), Van Jason ende Hercules. Antwer¬pen, Jan van Doesborch, 8 Nov. 1521.
2o, A6B-L4, 46 bll., 2 kol.
Ex: BLL c.97.d.13; NK 3164 [I]; Proctor, van Doesb. 24; Debae¬ne 1951, p. 253-254.
De tekst is een verkorte herdruk van:
(Raoul Lefèvre), (De histo¬rie van Jason). Haarlem, (Jacob Bel¬laert 1484/85).
2o, a(b)B-I8K-L6 (-a1;a6), 84 bll, 2 kol.
Ex: WLoC, BNP Rés. Y 2349; CA 1092; Cat. Rosenwald nr. 490; Cat. Oude Drukken 1960, nr. 58; Hellinga-Querido 1974, met name p. 171-73. Jason, ed. Klein 1980, Debaene 1951, p. 252-53 en 273-74.
De tekst handelt over de zoektocht van Jason naar het gulden vlies, waarbij veel aandacht wordt besteed aan de (liefdes)avonturen die hij onderweg beleeft. De verhou-ding tussen de twee drukken komt in hoofd¬stuk II uitgebreid aan de orde.

52.(Raoul Lefèvre), Die historie van den stercken Hercules. Antwerpen, Jan van Doesborch, 12 dec. 1521.
2o, a-m4, 48 bll., 2 kol.
Ex: BLL c.97.d.13; NK 3164 [II], Proctor, van Doesb. 25.
De bron van deze tekst is:
(Raoul Lefèvre), Die vergaderinge van der historien van Troyen. Haarlem, (Jacob Bellaert), 15 mei 1485.
4o, a-i8k8[-k8?]l8[-l8?]m-q8r6®6[-®6?]8s8-x8y638z6[-z6], 198 bll.
Ex: WLoC; CA 1095, Cat. Oude Drukken 1960, nr. 53, Debaene 1951, p. 252-53, p. 273-74; Cat. Rosenwald 487; Keesman 1987.
De tekst geeft een beschrijving van het leven van Hercules. De druk van Van Does¬borch bevat slechts de verkorte tekst van de editie Bellaert vanaf h3r. (blad 58) tot en met r5v. (blad 157), zodat alle nadruk valt op het leven en de daden van Hercules. De tekst is door Van Doesborch samen uitgegeven met Van Jason ende Hercules, maar de delen waren mogelijk ook los te koop. Aan het einde van de tekst wordt verwezen naar Die distructie van Troyen (m4r.); een tekst die ook door Jan van Doesborch is uitge¬geven (nummer 12 hierboven).

53.Een warachtighe pronosticatie ende prophecien durende totten jare 1524. Ant¬wer¬pen, Jan van Does¬borch, 1 April 1522.
4o, [A4]B4, 8 bll.
Ex: Part. Bibl. Nederl.; NK 4452.
Deze druk van Van Doesborch vormt een herdruk van de:
Vreemde ende seer wonderlike pronosticatie ende prophetien totten jare 1524. Z.j.n.d. [c. 1509].
4o, [A4], 4 bll.
Ex: UBG Res 545 (14); Machiels 1979, P 1203, NK 3375, Bibl. Belg. IV, pp. 742-43 (P 94).
Afgezien van de aan de druk van Van Doesborch toegevoegde proloog, is de uitgave van Van Doesborch een exacte herdruk. In de proloog wordt de wetma¬tig¬heid van de voor¬spellingen gerela¬tiveerd en het belang van de eigen vrije wil beklemtoond. Vol¬gens het titelblad is de informatie onder andere ontleend aan de sibille van Tiburtina, abt Joa-chim, abt Cyrillo, abt Reynhart en Merlijn.

54.*Hieronymus Brunschwig, Dat hantwerck der cirurgien. Antwer¬pen, Jan van Doesborch, voor 1525 .
gerepresenteerd door
Hieronymus Brunschwig, Dat hantwerck der cirurgien. Utrecht, Jan Berntsz, 13 Januari 1535.
2o, +4A-Q4R6, 74 bll., 2 kol.
Ex: UBA Ned. Inc. 135, BLL 549.k.4 (def.), WLoC; NK 506, IA 125.959; Cat. Oude drukken 1960, nr. 151; Cat. Rosenwald 1108.
Hieronymus Brunschwig, The noble experyence of the vertuous handy¬war¬ke of surgeri, Londen, Peter Treveris 1525.
2o, A-S4,T6, 78 bll., 2 kol.
Ex: BLL C.31.k.4; NSTC 13434; IA 125.936; facs. ed. 1973, TEE 531.
Als bron voor deze rijk geïllustreerde tekst komt een druk in aanmer¬king van:
Hieronymus Brunschwig, Das Buch der Chirurgia, Straatsburg, Johan Grünin¬ger, [4 Juli] 1497].
2o, A-V6, 126 bll., 2 kol.
Ex: BLL IB 6773; GKW 5593 facs. ed. Klein 1911 ed. na 1500 Chris¬man p. 232; Straatsburg, Johan Grünin¬ger 1513; Sudhoff 1908, p. 51-61; Vlex. 1, k. 1073-75.
Dat de vertaler gebruik heeft gemaakt van een jongere Duitse editie uit 1513 valt op te maken uit de afwijkende plaats van de afdeling `Anatomie’ in de druk van 1497 (aan het einde van de tekst) heeft, tegenover de Nederlandse, de Engelse en de Duitse druk van 1513, die deze afdeling aan het begin hebben.
Tussen deze handleidingen voor het doen van chirurgische ingre¬pen zijn de tekstu¬ele verschillen gering, al zijn de Neder¬landse en Engelse teksten beknop¬ter. Opmerke¬lijk is dat voor de illustra¬ties van de Engelse en de Nederlandse tekst gebruik is gemaakt van onder andere het Feldtbuch der wundarzney van H. von Gers¬dorff . Onder andere, want ook zijn kopieën gebruikt van illustra¬ties uit de druk van Henrick Eckert van Homberch van Die Cyrurgie van meester Guido de Cauliaco uit 1507! . Het is waar¬schijnlijk dat Van Doesborch de praktische bruik¬baarheid van het boek van Brunschwig wilde verho¬gen. De illustra¬ties uit Gers¬dorffs boek zijn immers fraai en nauwkeurig, terwijl de edities van Brunsch¬wig weliswaar mooie, maar niet praktisch bruikbare illustra¬ties bevat. De Thesaurus pauperum vormt een onder¬deel van Brunsch¬wigs Liber de arte distillandi de com¬positis. Das buch der waren kunst zu distil¬lieren die composita und simplicia, und daz buch thesaurus pauperum etc. uit 1512 en komt ook voor in Den groten herba¬rius van 1532 (zie nummer 66 hieronder) .

55.*Hieronymus Brunschwig, Die distellacien ende virtuyten der wateren. Ant¬werpen, Jan van Doesborch, voor 1527 .
gerepresenteerd door
Hieronymus Brunschwig, The vertuose boke of destyllacyon. Londen, Lawrence Andre¬we, 1527.
2o, ¢4a-b6c-d4e-f6A-B4C6D4-R6S-T4V6X4, 124 bll.
Ex: BLL 448.g.1; NSTC 13435 (NTSC 13436,13437); facs. ed. 1973, TEE 532.
Deze druk van Van Doesborch heeft als bron:
Hieronymus Brunschwig, Liber de arte distillandi de composi¬tis. Das buch der waren kunst zu distillieren die composita und simpli¬cia, und daz buch thesaurus pauperum etc. Straats-burg, Johan Grüninger, 1512.
2o, 230 bll, A-D8,E-Z6,AA-OO6, 2 kol. .
IA 125.928; Klein 1911, p. IX; Sudhoff 1908, p. 61-69; 298 illu¬stra¬ties; Vlex. 1, k.1073-75; facs. ed. Leip¬zig 1972.
Dit boek over het distilleren van enkelvoudige en combinaties van kruiden uit drie delen. In het eerste deel wordt verklaard wat distil¬leren is; het twe¬ede deel bestaat uit een alfabetische lijst van kruiden en hun ge¬bruiksmoge¬lijkheden, terwijl het derde deel bestaat uit een soort register waarin de kwa¬len per lichaamsdeel zijn geor¬dend. In de uitgaven van Lawrence Andrewe en van Van der Noot uit 1517 (NK 505) is het tweede en het derde deel ten opzichte van de Duitse drukken omgewis¬seld.

56.Der .ix. quaesten. Antwerpen, Jan van Doesborch, 25 Junius 1528.
4o, [A4]B-H4, 32 bll.
Ex: UBG Res 1071; Machiels 1979, Q 2, NK 1774, Proctor, van Doesb. 27; facs. ed. Braekman 1980.
Der .ix. quaesten bestaat uit de levensbeschrijving van de negen slechtste mannen die ooit geleefd hebben, te weten de joden Jerobe¬am, Achab en Joram, de heide¬nen Kaïn, Nero en Pilatus en de chris¬tenen Judas, Mohammed en Julianus Aposta¬ta .
De titel, zowel als de indeling laten zien dat de tekst een varia¬tie is op het motief van les neuf preux, the nine wor¬thies of de negen besten, dat sinds de veertien¬de eeuw in de lite¬ra¬tuur en beeldende kunst van West-Europa populair is geworden. Het gaat hierbij om de levens¬be¬schrij¬ving van de drie heidense ridders – Hektor, Alexan¬der, Julius Caesar , de drie joodse ridders, – Josua, David, Judas Makkabeüs – en de drie christelijke ridders – Arthur, Karel de Grote en Godfried van Bouillon -, al wordt de nege¬nde plaats in Engeland vaak ingeno¬men door Guy of Warwick .
De eerste dichter die de negen besten in een tekst introdu¬ceert, is de Lotha¬ringse dichter Jacques de Longuyon, die een levensbe¬schrij¬ving van de negen opneemt in zijn hoofse versroman Les voeux du Paon (De eed (eden) op de pauw), geschreven in 1312-13 voor Thiebaut de Bar, bisschop van Luik. De levensbe¬schrij¬vingen van de negen helden gaan uitsluitend over de heroïsche krijgs¬prestaties op het slagveld van de negen. Zij vormen een symbool van dapper¬heid en `besten’ moet dan ook vertaald worden met `dapperen’. De tekst van Longuyon moet uiterst populair geweest zijn, want meer dan dertig handschriften zijn overgeleverd en bovendien is de tekst vertaald in het Spaans, Engels, Schots, Latijn én in het Middel¬ne¬der¬lands als de Roman van Cassamus, waarvan helaas slechts fragmen¬ten bewaard zijn gebleven . Het thema van de negen besten raakte door de tekst van Longuyon in heel West-Europa bekend. Zijn zij in de tekst van Longuyon over¬duidelijk het toon¬beeld van dap¬perheid; in de loop van de vijftiende eeuw veran¬dert de gebruiks¬waarde naar deugdzaam¬heid, goedheid en rechtvaardig-heid zoals H. Schroeder aan de hand van de ontwikke¬ling van de Engelse `nine worthies’-teksten heeft laten zien. Met deze ontwikkeling is de weg gebaand voor de door Van Does¬borch ver¬we¬zenlijkte tegenhan¬ger, ook al omdat de topos van de negen besten inspireerde tot allerlei variaties . In Der .ix. quaesten gaat het niet of niet meer uitsluitend om slechte / laffe ridders, maar om tegen¬standers van God en het ware chris¬telijke geloof.
Voor de eerste vier levensbeschrijvingen van resp. Jero¬beam (A2r. r. 1 – B1v. r. 9) Achab (B1v. r. 10 – B3v. r. 31); Joram (B4r. r. 1 – C1r. r. 4) en Kaïn (C1r. r. 5 – C2r. r. 6) heeft hoogstwaar¬schijn¬lijk het te Delft door J.J. van der Meer en M. Ye¬mantszoon in 1477 gedrukte Oude Testament als bron gediend .
Het vijfde verhaal gaat over de daden van keizer Nero (C2r. r. 7 – C3v. r. 24). Als hoofdbron voor dit verhaal komt gezien de vaak woordelijke overeen¬komst Der sielen troost in aanmerk¬ing, waarvan een groot aantal edities uit de vijftiende eeuw en het begin van de zestiende eeuw is overgeleverd .
Het verhaal Van Pilatus is uitvoerig (C3v. r. 25 – E1v. r. 31) en zit ook vrij inge¬wikkeld – om niet te zeggen onlogisch – in elkaar. Der sielen troost mag als hoofd¬bron worden gezien, maar niet als enige bron. Dat het verhaal uit Der .ix. quaes¬ten sterk op deze bron leunt, is te zien aan de opeenvol¬ging van de gebeur¬tenissen en het vaak identieke woordgebruik . Als bron voor twee paragrafen van de tekst komt echter de Spieghel historiael van Vin¬cent van Beau¬vais, zoals die door Claes de Grave in 1515 werd gedrukt, in aanmer¬king. In het zevende boek komen de hoofd¬stuk¬ken Den brief die Pylatus den keysere Tyberius sant van Cristo en Hoe Pylatus sterf voor, waarvan het woordgebruik èn de inhoud een zeer grote over¬een¬komst vertonen met de delen uit het verhaal in Der .ix. quaesten .
De verhalen rond Mohammed en de Koran hebben een lange tradi¬tie in West-Euro¬pa. Over het werkelijke leven van Mohammed is weinig bekend en de christe¬lijke anti-islamitische schrijvers hebben dit feit aangegrepen om de biografie van Moham¬med op te tooien met allerlei negatieve verhalen, waardoor Mohammed een charlatan lijkt. Vincent van Beauvais heeft bijna alle verhalen die over Mo¬hammed in omloop waren samenge¬bracht in zijn Speculum historiale . Braekman denkt dat de tekst zoals die voorkomt in de Legenda aurea ten grondslag heeft gelegen aan het relaas over Mohammed in Der .ix. quaesten. De tekst in Der .ix. quaes¬ten geeft echter allerlei informatie – met name over het mohamme¬daanse geloof – die niet in de Legen¬da aurea en ook niet bij Van Maerlant in diens verta¬ling van de Speculum historiale voorkomt. In dit verband kan de aandacht worden gevestigd op de omstreeks 1519 door Wynkyn de Worde gedrukte Here begynneth a lytell treatyse of the turkes lawe called Alcaron. And also it speaketh of Macha¬met the Nygroman¬cer , waarvan niet alleen de houtsneden, maar ook de tekst enige, en op sommige plaatsen zelfs grote over¬eenkomst vertoont met die in Der .ix. quaesten. Gezien het feit dat we in het geval van Der .ix. quaesten om een compila¬tietekst gaat, mogen we veronderstellen dat de bewerker van verschillende bronnen gebruik heeft gemaakt. Wellicht bestaat het relaas over Mohammed in Der .ix. quaes¬ten uit een combi¬natie van informa¬tie uit de Legen¬da aurea en de Engelse tekst, aange¬vuld met materi¬aal uit de Spieghel historiael en / of Der sielen troost en eventu¬ele andere bronnen, waardoor de tekst werd aange¬past aan de doel¬stel¬ling van de bewerker .
De levensbeschrijving Van den verrader Judas volgt in princi¬pe het verhaal zoals dat ook in de Legenda aurea voorkomt , al moet gesteld worden dat het ver¬haal veel uitvoeriger en aan¬schouwe¬lijker wordt verteld. Ook voor het laatste verhaal Van Julia-nus apostata keyser baseert de schrij¬ver zich hoofdzakelijk op de Legenda aurea . In hoofdstuk II komt Der .ix. quaesten nog verder aan bod.

57.(Colijn Caillieu), Tdal sonder wederkeeren oft tpas der doot. Antwerpen, Jan van Doesborch, 10 Juli 1528.
4o, 16 bll., A4B-D4.
Ex: KBB II 28672 A; NK 1519; ed. de Keyser 1936.
Als bron voor deze verstekst komt Le pas de la mort van de Bourgon¬di¬sche rede¬rijker Aimé de Montgesoie in aanmerking, die de tekst rond 1465 moet hebben ge¬schreven. De Franse tekst is in drie hand¬schriften overgeleverd, maar niet in druk. Zoals uit de opmer-king van Jan Pertcheval in de druk van Den camp van der doot uit 1503 blijkt, heeft de vijftiende eeuwse Brusselse rederijker Colijn Caillieu de vertaling verzorgd:

Soudi dan vergeten hoe gij zijt gestaect
Den voerscreven tractaet zo eyselic inder noot
De welc Colijn caellui heeft gemaect
Te brusel wonachtich die zo bijt en raect
Genaempt zijnde den Pas vander doot…

Vermoedelijk heeft een handschrift van deze tekst aan de druk van Van Doesborch ten grondslag gelegen . De tekst handelt over de verganke¬lijkheid van het aardse leven, waaraan een einde wordt gemaakt door de helpers van de Dood, Acci¬dent (ongeval) en Antike (ouderdom).
De voornaamste verschillen tussen de handschriftelijke tekst van Montege¬soie en de druk van Van Doesborch kunnen als volgt worden samengevat. De Franse tekst bestaat uit 648 dichtregels, te weten 81 8-regelige strofen. Hiervan heeft de Nederland¬se bewerker 78 9-regeli¬ge strofen gemaakt, waarbij de negende regel steeds een spreek-woord is. Strofe 46 uit de Franse tekst komt niet voor in de Nederlandse druk van Van Doesborch en is wellicht door de drukker weggela¬ten . Daarnaast heeft Caillieu (of iemand anders?) nog eens dertien 9-regelige str¬ofen toegevoegd. In totaal omvat de Neder¬land¬se vertaling dus 819 dichtre¬gels. De inhoud van de dertien toege¬voegde strofen wordt samengevat door Van Eeg¬hem . In de eerste strofe (verzen 12-19) lezen we dat het gedicht een visioen is dat de dichter gehad heeft. Toevoeg¬sels 2 en 3 (verzen 118-35) bevatten een he¬vige uitval tegen de Dood, die alles vernietigt. Het vierde toevoegsel (verzen 145-53) is ge¬wijd aan Accident dat door God als werk¬tuig wordt gebruikt om de zondaren te verdelgen. De dichter bekent in de vijfde toevoe¬ging (verzen 172-80) niet in staat te zijn om de slachtoffers van Accident op te sommen, maar in de toevoe¬gingen 6 en 7 (verzen 190-207) geeft de dichter voor¬beel¬den van de wijze waarop velen door het ingrijpen van Accident aan hun einde zijn gekomen. De toevoegin¬gen 8 en 9 (verzen 226-43) leveren bewij¬zen voor de grote macht van Antike. In de toegevoegde strofen 10 tot en met 13 (verzen 793-828) roept de dichter eenieder op de strijd tegen Acci¬dente en Antike dapper te voeren door een leven van deugdzaam-heid. De laatste toevoegingen komen in de plaats van twee strofen in de Franse tekst, waarin de tekst door de dichter aan de gravin van Charolais wordt aangebo¬den.
W. van Eeghem spreekt als zijn oordeel over de druk van Jan van Doesborch uit dat het `een echte knoeiboel is: zo ontbreken vs. 196, vss. 487-495 en vs. 701, terwijl op vs. 162 onmiddel¬lijk volgen vss. 181-207 en voorts op zes verschil¬len¬de plaatsen de versregels als proza zijn gedrukt. Andere zetfou¬ten zijn legio: (…)’.

58.*Dat bedroch der vrouwen, Antwerpen, Jan van Doesborch, c. 1528-30
gerepresenteerd door
Dat bedroch der vrouwen, Utrecht, Jan Berntsz, (c. 1532).
4o, 40 bll., A-K4
Ex: Part. bibl. Ned; NK 4422; facs. ed. Braekman 1983; ed. Hage¬naars van der Raad 1987; Pleij 1977; Franssen 1982-83, 1983-84.
De verhalenbundel *Dat bedroch der vrouwen (BV) bevat 23 verha¬len die vooraf worden gegaan door een omvangrijke proloog (A2r.-B1r.), die bestaat uit citaten uit kerkvaders en klassieken over de slecht¬heid van de vrouw. Afwisselend wordt een oud en een nieuw verhaal ver¬teld, waarbij de nieuwe verhalen met uitzonde¬ring van het acht¬tiende verhaal gebaseerd zijn op de Franse novellenbundel Les cent nouvelles nouvel¬les (c. 1464, hierna CNN) die in twee hand¬schriften en talrij¬ke gedrukte edities is overgeleverd : BV 2 = CNN 1, BV 4 = CNN 13, BV 6 = CNN 16, BV 8 = CNN 27, BV 10 = CNN 34, BV 12 = CNN 28, BV 14 = CNN 35, BV 16 = CNN 38, BV 20 = CNN 37, BV 22 = CNN 61, BV 23 = CNN 62.
Aan de `oude’ verhalen 1, 3, 5, 7, 9, 13, 17 en 19 ligt de Bijbel ten grond¬slag. Het eerste verhaal uit *Dat bedroch der vrouwen `Hoe onse eerste moeder Eva be¬drooch den alderwijsten man Adam onsen eersten vader’ beschrijft de zondeval, waarna de tekst van het verhaal wordt afgeslo¬ten met een `Nota’ die grotendeels overeenkomt met passages uit Die oorspronck onser salicheyt en waarin de klas¬sieke vraag wordt behandeld of de vrouw beter is dan de man, omdat zij niet in Damascus is gemaakt zoals de man, maar in het paradijs.
Het derde verhaal `Hoe de patriarck Loth bedrogen was by zijn twee doch¬te¬ren.’ (Gen. 19:30 vlg.) volgt de tekst van de verschil¬lende bijbeledities vrij nauwkeu¬rig. De woordkeuze en begeleidende illustra¬tie komen echter overeen met die in The .ix. drun-kardes zodat niet kan worden uitgesloten dat de niet overgele¬verde Neder¬landse versie van deze tekst – die teruggaat op de bijbel van 1477 – als bron heeft gediend voor het verhaal over Lot en zijn twee dochters .
Het vijfde verhaal uit *Dat bedroch der vrouwen `Van die vrouwe Jahel die den groten capiteyn Sisara bedrooch.’(Richt. 4:17-22; 5:6, 24-27) is mogelijk geba¬seerd op Die bibele int corte , waarin op J4r. een vrijwel identieke tekst en dezelfde illustratie staat.
Ook het zevende verhaal uit *Dat bedroch der vrouwen `Van dat bedroch dat Holop-hernen verwan.’(Judit 8:1-13:19) lijkt te zijn ont¬leend aan Die bibele int corte .
Voor het negende verhaal uit *Dat bedroch der vrouwen `Een out bedroch hoe die prince Naboth doot geslagen wert door die vrouwe Jesabel’ (1 Kon. 21) heeft het verhaal over Achab, de echtgenoot van Izebel uit Der .ix. quaesten als bron ge¬diend, zoals blijkt uit een tekstvergelijking .
Het dertiende verhaal uit *Dat bedroch der vrouwen `Een bedroch geschiet in ouden tijden hoe Sampson bedroghen wert.’ (Richt. 16:4-21) volgt de tekst van de bijbel vrij nauwkeurig, al moet op basis van de spelling van de namen worden aangeno¬men dat de Spieghel historiael zoals uitgegeven door Claes de Grave in 1515 de directe bron is geweest .
Het zeventiende verhaal `Een oudt bedroch geschiet in ouden tijden.’ vertelt van Salomon en zijn vrouwen (1 Kon. 3:1, 3-14; 5:15-17; 10:24-25; 11:1-12). Ver¬moede¬lijk heeft de samensteller gebruik gemaakt van de door Jacob van Liesveldt in 1526 gedrukte bijbel, omdat de samensteller zelf zegt: `Dit voorseyt vindi claer¬lic int eerste boeck der coningen / int .xi. capit. in die Bi¬bel’ . Slechts in de door Van Liesveldt gedrukte bijbel vinden we een scheiding tussen de twee boeken Samuel en de twee boeken der Konin¬gen. De andere bijbels kennen deze scheiding niet. Zij bevat¬ten vier boeken der Koningen, waarbij het in het *Bedroch genoemde dan het derde boek is. Voor het negentiende verhaal `Een bedroch van ouden tijden’ over de onthoof¬d¬ing van Johannes de doper op bevel van Herodes is gebruik gemaakt van het evange¬lie van Markus (6: 17-28) .
Het elfde verhaal `Een bedroch in ouden tijden geschiet van Vergilius’ is ontleend aan *Virgilius en bevat in hoofdzaak twee verha¬len over de tovenaar. Het eerste verhaal is het bekende mand¬ver¬haal. Virgilius wil overspel plegen met een meisje dat op een bovenverdie¬ping woont. Zij trekt hem in een mand naar boven, maar laat hem halverwege hangen, zodat hij de volgende dag voor de hele stad te kijk hangt `dwelck hi namaels op haer wraeck ende aldus wert hy deerlic bedro¬gen’. De wraak van Virgilius gaat in *Dat bedroch der vrouwen echter aan het mandverhaal vooraf en staat geheel los van dit verhaal. Dit lijkt dus een duidelijke aanpassing van de tekst, omdat het immers vooral gaat om het feit dat Virgili¬us bedrogen is en niet zozeer om de wraak die Virgilius later neemt .
Het andere verhaal gaat over de vrouw van Virgilius, die een minnaar heeft. Virgili¬us verdenkt haar van overspel en hij maakt daarom een metalen leeuw die als eigen¬schap heeft dat eenieder die zijn hand in de bek van de leeuw steekt én liegt, zijn hand ver¬liest. Ook de vrouw van Virgilius moet de proef doen, maar zij heeft haar minnaar ertoe gebracht zich in zotskleren te steken, zodat zij zonder angst kan zweren `datse metten man daer si mede beclaget was niet meer te doen en hadde, dan met dien sot die daer stonde’ en zij Virgilius dus te slim af is.
Het vijftiende verhaal uit *Dat bedroch der vrouwen `Een oudt bedroch ge¬schiet in ouden tijden.’ gaat hoofdzakelijk over de liefde tussen Her¬cules en Dyanira. Het verhaal is ontleend aan Die historie van den stercken Hercules, door Van Does¬borch in 1521 gedrukt. De grote lijn van deze tekst wordt weliswaar gehandhaafd, maar de kern van het verhaal gaat over de dood van de voortreffe¬lijke Hercules door de schuld van Dyanira. Daartoe is het verhaal van Nessus die Dyanira wil ontvoe¬ren – en van wie zij het vergif krijgt – van plaats veranderd en voor het relaas over de dood van Hercules geplaatst .
De bron van het eenentwintigste verhaal waarin het verhaal over Hercules en Jole (= Omphale?) wordt verteld, is vermoedelijk ook Die historie van den stercken Hercu¬les uit 1521 al is het moeilijk over¬eenkomende passages aan te wijzen .
Van het achttiende verhaal `Een nieu bedroch geschiet in onsen tijden te Danswick in Pruyssen’ tenslotte is geen bron bekend, maar het motief staat bekend als `The Lover’s Gift Regai¬ned’ . De tekst is gesitueerd in Danzig (Gdansk) en sugge¬reert enige kennis van die stad. Mogelijk is het verhaal via handelscon¬tacten in Antwerpen terecht gekomen. In hoofdstuk II komt de tekst nog verder aan bod.

59.*The deceyte of women, Antwerpen, Jan van Doesborch, c. 1528-30
gerepresenteerd door
The deceyte of women, Londen, Abraham Vele, c. 1560.
4o, a-k4, 40 bll.
Ex: BLL c.20.c.31 NSTC 6452, ed. Brie 1929; andere druk NSTC 5451 Ex: SMHL, Willyam Copland for John Wyght c. 1550.
In principe is de Engelse tekst een letterlijke vertaling uit het Nederlands. Alleen is de Nederlandse proloog met citaten van kerk¬va¬ders en wijsgeren weggelaten en ver¬vangen door proloog be¬staande uit 28 verzen. Daarnaast is het drieëntwintigste en tevens laatste verhaal uit de Nederlandse bundel, waarin gewaarschuwd wordt tegen Engelse mannen, niet opgenomen .

60.*Het bedrog der mannen, Ant¬werpen of Utrecht, Jan van Does¬borch, ná 1528
gerepresenteerd door
(Het bedrog der mannen). Antwerpen, Marten Nuyts, (1543).
4o, A-H4 (ontbreken A1,A4,D1-4), 32 bll.
Ex: KBH 1702 C 4; Kruyskamp 1961, Pleij 1977, Franssen 1982-83, p. 280-81.
Het overgeleverde fragment van de verhalenbundel die in navol¬ging van Pleij *Het bedrog der mannen wordt genoemd, bevat nog, volledig of gedeeltelijk elf van de vermoedelijk dertien verha¬len waaruit de bundel heeft bestaan. Evenals voor *Dat bedroch der vrouwen heeft ook voor *Het bedrog der mannen de Franse novellen¬bun¬del Les Cent nouvel¬les nouvelles als voornaamste bron gediend. De verhalen 2, 3, 4, 7, 8, 10 en 11 zijn gebaseerd op respec¬tievelijk de verhalen 26, 14, 9, 18, 39, 67 en 68 uit Les cent nouvelles nouvelles.
Zoals Kruyskamp schrijft zijn de Nederlandse teksten even¬als in het geval van *Dat bedroch der vrouwen geen letterlijke verta¬lin¬gen, maar naver¬tel¬lingen, waar¬bij de bron echter toch zo op de voet wordt gevolgd dat de CNN als directe bron moeten worden ge¬zien. Ook in dit geval zijn de verhalen zo’n 40 tot 60% bekort en zijn de kenmerken van een vertelsituatie met een luiste¬rend publiek wegge¬la¬ten. Het aantal toevoegingen is gering. Elk verhaal krijgt een titel waarin op de ontrouw van de man wordt gewezen, terwijl aan het slot van vier verhalen een moraliserende conclusie wordt toege¬voegd.
Het eerste verhaal uit de bundel `Van die ontrouwe van Jason daer drie coning¬hinnen als Mirro, Isaphile ende Creusa die op hem verlieft waren alle haer leven verloren, geschiet in ouden tijden door zijn liefde op Medea’ is een uittreksel uit een Neder¬landse vertaling van de Histoire de Jason van Raoul Lefèvre, waar¬van een uitgave verscheen bij Jacob Bellaert te Haarlem omstreeks 1485 (CA 1092) en bij Jan van Does¬borch te Ant-werpen in 1521 als Van Jason ende Hercu¬les (nummer 51 hierboven). Kruyskamp die naast de Franse tekst alleen bekend blijkt te zijn met de druk van Bellaert schetst de verhou¬ding: `de druk van Bel¬laert telt ruim 90 folioblad¬zijden in twee kolommen dichte druk; in onze bundel is dat geredu¬ceerd tot iets meer dan 16 blz. klein 4o, vrij grote druk. Men begrijpt dus wel dat het nauwe¬lijks meer is dan een inhoudsopgave van de roman; veel episodes zijn geheel weggelaten, van de uitvoeri¬ge beschrijvingen van ge¬vechten, belege¬ringen en toernooien is niets overge¬bleven en van de lange tirades der helden weinig meer. Toch moet men aannemen dat dit excerpt direct naar de gedrukte Neder-land¬se tekst vervaardigd is; een enkele maal vindt men een zin die vrijwel woorde¬lijk daar¬mee over¬een¬stemt.’ . Uit een tekstverge¬lijking blijkt echter dat de tekst in *Het bedrog der mannen aan de editie van Van Does¬borch is ont¬leend .
De druk van Van Doesborch van Van Jason ende Hercules ten opzich¬te van de Bellaertdruk zo’n 40% korter. Desondanks is de karakterise¬ring van Kruys¬kamp na-tuurlijk nog steeds juist. Het verhaal in *Het bedroch der mannen bestaat uit een aaneenschakeling van passages uit de druk van 1521. Het verhaal is daar¬mee toch nog het aller¬langste in de bundel, want het loopt van A2v. tot C1r. en neemt daarmee bijna eenderde van de bundel in beslag. Inclusief het ontbrekende blad A4 omvatte het verhaal ongeveer 310 regels. Zoals de titel aangeeft is het verhaal geconcentreerd op de vrouwen in het leven van Jason: Mirro, Isaphile, Creusa en Medea. Helaas is hiervan in de hoofdstuktitels niet veel meer van terug te vinden, want op het ontbre¬kende blad A4 hebben waarschijnlijk twee titels gestaan. Nu resteert alleen nog: `Hoe Medea dede Jasons oom Peleus dooden van zijn eyghen twee dochteren.’ (B2v.) en `Hoe Medea in die bruyloft quam ende si doode alle dat volck dat daer was met fe¬nijn.’ (B3v.).
Het vijfde verhaal `Van een ontrouwe dwelck een jonck coop¬man dede eender gehouder vrouwen.’ (F1r.) uit *Het bedrog der mannen speelt evenals verhaal 18 uit *Dat bedroch der vrouwen in Pruissen. Kruys¬kamp heeft de bron van dit verhaal niet kunnen vinden. Wederom is het een variatie op het thema `The Lovers Gift Regained’. De min-naar krijgt echter nu niet het door hem gege¬ven geldbedrag van de bedrogen echtge¬noot terug, maar hij neemt zelf een onder¬pand uit het huis mee, dat hij later tegen zijn gift weer kan ruilen .
Het zesde verhaal vertelt de geschiedenis `Van die groote ontrouwe die Am¬non dede tot zijnder suster Thamar.’ (F2v.). De tekst komt voor in II Samuel 13 en is volgens Kruyskamp ontleend aan de Lies¬veldt¬bijbel van 1526. Het feit dat de tekst ook al voorkomt in *De negen dronkaards (nummer 34 hierboven) maakt het echter waar¬schijn-lij¬ker dat de Bijbel van 1477 direct of indirect aan de basis van dit verhaal heeft gelegen .
Het negende verhaal tenslotte `Van die ontrouwe die Machamet dede tot zijnder princesse ende wijve.’ (G4r.) is een zeer korte versie van de tekst die ook in Der .ix. quaesten (nr. 56 hierboven) voorkomt, waarbij zinnen uit de bron veelal letterlijk worden overge¬nomen .
Aan de tekst gaat een proloog vooraf die jammer genoeg slechts gedeelte¬lijk is overgeleverd, omdat blad A1 ont¬breekt . In hoofdstuk II komt de tekst nog verder aan de orde.

61.Refreynen int sot, amoreus, wijs. Antwerpen, Jan van Does¬borch, (c. 1529).
8o, [A8]B-O8[Aa8]Bb-Hh8[aa8]bb-dd8ee1o, 216 bll.
Ex: UBG 934; Machiels 1979, R 78, NK 1784; ed. Kruyskamp 1940, dl.I, p. iii-iv, Coig-neau 1980, 109-14.
De status van deze uitgave van Jan van Doesborch is heel moeilijk te bepalen. Ver-moedelijk gaat het bij deze druk van Van Doesborch om een herdruk, maar in ieder geval is het een com¬pilatietekst; een verzame¬ling van refreinen waarvan een groot aantal al eerder in druk zijn verschenen c.q. in handschrift zijn overgele¬verd. Als meest overtuigend argument hiervoor kan de refrei¬nenbundel Van Stijevoort uit 1524 gelden, die een groot aantal refreinen met de bundel van Van Doesborch gemeen heeft.
De bundel bestaat uit drie delen en telt 130 refreinen. Eerst komt de afdeling `int amoreus’ met 70 refreinen, dan volgen de afde¬lingen `int wijs’ en `int sot’ met respec-tievelijk 36 en 24 refrei¬nen. Het geheel wordt voorafgegaan door een algemene in¬houds-opgave in de vorm van een lijst van stokregels onderschei¬den naar de drie afdelin¬gen. Tevens bevatten de afdelingen int wijs en int sot ook nog een eigen inhoudsopgave van stokregels. Het merkwaardige feit doet zich voor dat de algemene inhouds¬opga¬ve 21 stokre¬gels vermeldt (twaalf bij `int amoreus’ en negen bij `int wijs’) waarvan de refreinen niet in de druk van Van Does¬borch voorko¬men, terwijl tegelij¬kertijd van liefst 22 refrei-nen uit de verzameling (twaalf in de afdeling `int amoreus’, vier bij `int wijs’ en zes bij `int sot’) de stokregel niet in de algemene in¬houdsop¬gave staat. Er zijn ver¬schil¬lende verklaringen gege¬ven voor de discrepantie tussen de alge¬mene inhoudsopgave en de feitelijke inhoud van de bundel.
De Vooys zag de inhoudsopgave als een prospectus waarmee de drukker reclame maakte. Van Eeghem en Lyna veronderstelden dat aan de uitgave van Van Does¬borch een andere kan zijn voorafge¬gaan waarin de algemene tabel en de inhoud elkaar volledig dekten. Deze laatste mening lijkt Kruyskamp niet aanne¬melijk, omdat er geen goede redenen zijn aan te wijzen die een zo ingrijpende wijzi¬ging van de inhoud van de bundel noodzakelijk maken en zonder dat dit op de titelpagina naar voren zou komen. Kruyskamp ziet de algemene inhouds¬opgave niet zozeer als een prospectus alswel als een voorlo¬pige lijst van het hele repertoire waarover Van Does¬borch toen beschikte. Vervol¬gens wijst hij op het feit dat bij `de regelen der Refreinen int Sot’ geen enkele tekst niet in de bundel te vinden is. Wel staan er meer refreinen in de tekst dan in de lijst, name¬lijk 24 tegenover zestien. Omdat de scheiding tussen de derde afdeling en de voorgaande heel streng is – de tweede afdeling eindigt immers met `Geprent …bi mi Jan van Doesborch’ – denkt Kruyskamp dat Van Doesborch eerst de zestien refrei¬nen `int sot’ heeft gedrukt en verkocht. Toen deze bleken te verkopen, heeft hij vervolgens zijn hele refrei¬nenverzamelingverzame¬ling afge¬drukt, waarbij het moge¬lijk is dat hij toen niet meer de beschikking had over alle refrei¬nen `int amoreus en wijs’. Moge¬lijk heeft hij de refreinen `int sot’ zowel los als samen met de andere afdelingen verkocht en gedrukt, waarbij hij de oorspronke¬lijke in¬houdsopgave heeft gehand¬haafd; een slordigheid die hij gedeel¬telijk heeft hersteld door aan het einde van het tweede en derde boek een nieuwe inhoudsopgave toe te voe¬gen. Kruyskamp ziet dus de bundel zoals wij hem nu kennen als een eerste uitgave van het eerste en tweede boek en een vermeerderde herdruk van het derde boek.
Resoort en Pleij ondergraven deze stelling van Kruyskamp als zij mel¬ding maken van een herdruk van de refreinen¬bundel, versche¬nen bij de weduwe van Lies¬veldt te Antwer¬pen in 1565, die -via de slechts fragmenta¬risch overgele¬verde druk van Jan van Ghelen van vóór 1548, de zogenaamde Haagse fragmen¬ten- teruggaat op de re¬freinen-bundel Van Doesborch . Aangezien deze Van Lies¬veldteditie een groot aantal betere lezingen kent, die van een dergelijke aard zijn, dat zij onmogelijk door een zetter¬/kor-rektor aangebracht kunnen zijn, betekent dit dat er vóór de bundel van Van Does¬borch een andere editie moet hebben be¬staan. Het feit dat bij Van Does¬borch een aantal opgegeven stokregels niet gehonoreerd wordt, geeft daarbij volgens Pleij en Resoort de door¬slag.
Ook Coigneau gaat in tegen de stelling van Kruyskamp. Tegen diens veron¬derstel-ling dat het bij de refreinen `int sot’ om een tweede vermeerderde druk zou gaan, brengt hij in dat het dan onver¬klaar¬baar is dat een van de zestien oorspronkelijk refreinen `int sot’ in deze uitgave naar de afdeling `int wijs’ is verhuisd. Bovendien ziet hij een scherpe¬re scheiding tussen het eerste boek en de twee volgen¬de. Terwijl in de afdelingen `int wijs’ en `int sot’ de stokre¬gels zeer consequent als titel boven de refreinen worden geplaatst, gebeurt dit bij de refrei¬nen int amoreus slechts zes keer. Coigneau veronder-stelt dat dit veroorzaakt wordt doordat de afde¬ling `int amoreus’ geen eigen definitieve inhouds¬opgave bevat. Hij merkt verder op dat de indeling van de algemene inhouds-opgave in een aantal geval¬len niet in de definitieve lijsten wordt gevolgd. Een refrein `int amoreus’ verhuist naar de afdeling `int wijs’, vijf refreinen `int wijs’ verhuizen naar de afdeling `int amoreus’ en drie refreinen `int wijs’ verhui¬zen naar de afdeling `int sot’, terwijl één humoristisch refrein nu tot de vroede re¬freinen wordt gere¬kend. Coigneau conclu¬deert dat de algemene in¬houdsopgave een minder defini¬tieve indeling laat zien, die boven¬dien nog niet is voltooid.
Resoort en Pleij zijn in hun artikel zeer stellig. Er moet een vroegere bundel refrei¬nen hebben bestaan, waarop zowel Jan van Does¬borch alsook Van Liesveldt teruggaan. Hoe heeft die bundel er uitge¬zien? De bundel van Van Lies¬veldt bevat acht amoreuze (JvD 20, 23, 29, 41, 45, 55, 67 en 71) en twaalf zotte (JvD 129, 131, 136, 141, 142, 144, 145, 148, 150, 151, 152 en 153) refreinen en enige nota’s minder dan de bundel Van Doesborch. Het dertiende en tevens laatste refrein `int sot’ uit de bundel Van Lies¬veldt op stokregel En sidy niet rijck en vrijdt my niet komt echter niet voor bij Van Doesborch. Naast deze verschil¬len zijn er ook veel overeenkomsten. Te wijzen valt op de overeen-komstige titelpagina en de algemene inhoudsopgave. Deze in¬houds¬op¬gave bevat bij Van Liesveldt twaalf stokregels ( vijf `int amoreus’ en zeven `int sot’) minder. Het gaat daarbij om teksten die inder¬daad in de bundel van Van Does¬borch voorkwa¬men en dus echt door Van Liesveldt of al in een eerdere fase verwij¬derd zijn. De spookstokre¬gels zijn echter allemaal gehandhaafd, terwijl van de daarbij behoren¬de teksten niets is terug te vinden. Geen van de niet door Van Does¬borch in de `regelen der refrey¬nen’ genoemde teksten ontbreekt in de bundel van Van Lies¬veldt. Hieruit moeten we conclu¬deren dat de weduwe Van Lies¬veldt of een van haar voorgan¬gers de lijst van Van Doesborch klak-keloos heeft overge¬nomen en slechts enige stokregels heeft laten wegvallen die hoorden bij de weg te laten refreinen. De editie van Van Liesveldt uit 1565 moet dus enerzijds indirekt geënt zijn op een druk die betere lezingen kende dan de refreinenbundel Van Doesborch, maar die anderzijds de discrepantie tussen de gesug¬gereerde inhoud in de inhoudsopgave en de werkelijke inhoud al had. Tegenover 21 spook¬stokregels staan in de bundel Van Doesborch liefst 22 niet verant¬woorde refreinen. Misschien dat we aan de algemene inhouds¬opgave niet al te veel waarde moeten hechten, ook al omdat er in feite slechts een verschil van één is tussen het aantal stokregels en het aantal opgeno¬men refreinen.
Geconcludeerd mag voorlopig wel worden dat de refreinen uit de bundel Van Does-borch al eerder in druk zijn verschenen, maar dat het vooralsnog onmo¬gelijk is om een volledige reconstructie van de gang van zaken rond de overleve¬ringsgeschiede¬nis van de refrei¬nenbundel Van Doesborch te maken. Mogelijk zou een tekstvergelij¬king tussen die refreinen die zowel in Van Does¬borch, Van Lies¬veldt én in andere bronnen zijn overgeleverd, de toedracht verhelderen.

62.Van Brabant die excellente croni¬ke. Antwerpen, Jan van Does¬borch, Juni 1530.
2o, A-KAa-ZzAA-ZZa-z4+4, 320 bll., 2 kol.
Ex: KBH 226 A 20; NK 654-656; Franssen 1989; Van de Waal 1952, dl. I, p. 163-64; dl II, p. 84-6.
Deze Brabantse kroniek is in principe een sterk uitgebreide druk van de tekst die Van Doesborch ook al in 1512 (nummer 19 hierboven) en 1518 (nummer 36 hierbo¬ven) op de markt heeft gebracht. De meest opvallende toevoe¬ging betreft een verslag over de jaren 1517 tot 1530 geconcentreerd rond de hande¬lin¬gen van Karel V (bll. 285-320) zoals de titel ook al aangeeft:
C Van der alder victorieusten prince Karolus van Spaengien hertoge van Bra¬bant ende van sommige gesten bi sinen tijden gheschiet.
Daarnaast heeft met name het relaas over Maximiliaen van Oosten¬rijk en zijn komst naar de Nederlanden een aanzienlijke uitbreiding ondergaan, doordat een prozabewer-king van de de Neder¬landse verta¬ling van Maximi¬liaans tekst Teuerdank in de tekst is opgenomen . Ook is een duide¬lijke invloed van een niet overgele¬ver¬de druk van Die wonder¬lijcke oorloghen van keyser Maxi¬miliaen te bespeu¬ren .
Van Van Brabant die excellente cronike zijn drie drukken te onder¬schei¬den. NK 655 en 656 bevatten ten opzichte van de druk van Van Doesborch precies dezelf¬de tekst als NK 654. Alleen hebben de titelpa¬gina’s ieder een toevoe¬ging. Op de titelpagina van NK 655 leest men: `Dese boecken vint men te cope tot Michiel van Hooch¬stra¬ten in den rape’ en op die van NK 656 `Dese boecken vint men te cope tot Henrijck Petersz in den mol’.

63.Dit navolgende vervolcht ende accordeert op die Cronike van Hollant inhouden¬de die gesten geschiet vanden jare .xvij. voort aen tot den jare .xxx. Antwerpen, Jan van Doesborch, Juni 1530 .
2o, q-z4*4, 36 bll., 2 kol.
Ex: KBH 1084 A 6/7; NK 614; Tilmans 1988 ; Van de Waal 1952, dl. I, p. 127-53; dl. II, p. 63-82.
Jan van Doesborch krijgt in 1530 de beschikking over een aantal exemplaren van de door Jan Seversz in 1517 te Leiden ge¬drukte kroniek van Cornelius Aurelius Gaudanus van Lopsen, Cronijc¬ke van Hol¬landt, Zeelandt ende Vrieslant . Hieraan koppelt hij een ver¬volg dat behalve de titel in niets afwijkt van de bladen 285 tot 320 van de Van Brabant die excellente cronike die hij in juni 1530 op de markt heeft ge¬bracht.

7.4 Description of texts published by Van Doesborch after 1530

*Van den .x. esels. Jan van Doesborch, Utrecht. Before december 1530.
presented by

Van den .x. esels. Antwerpen, Weduwe Jacob van Liesvelt, 1558. 8o, [A-D8], 32 bll. Ex: UBG Res. 441, Machiels 1979, E 829; BB E 20; ed. Van Elslander 1946.

Zoals expliciet gezegd wordt, is de tekst een vertaling uit het Engels, al is er enige reden om aan deze uitspraak te twijfelen. Een Engelse uitgave is niet overgeleverd, maar wel een Duitse druk die waarschijnlijk uit c. 1470-1480 stamt. De Duitse tekst vertoont slechts tot op zekere hoogte overeenkomst met onze tekst, maar komt als inspira­tiebron zeker in aanmerking. De Duitse tekst kan als volgt beschre­ven worden:

Von den neun Eseln. [z.p.n.j.] 4o, 12 bll., [a-c4] Ex: KBW Sign. 79. M. 53; Weller, Rep. 1864, nr. 83; ed. Wagner 1874, p. 526-39. Pleij 2011; Anrooij 1996

De Duitse tekst vertelt in 438 versregels de gedragingen van negen ezels. Slechts de beschrijving van vier ezels uit de Neder­landse tekst komt overeen met wat er in de Duitse tekst wordt gezegd[ii]. Hoewel de bron van de Nederlandse tekst niet is overgeleverd, valt het toch niet moeilijk om een voorstelling te maken van de gedaante­verwisseling die de tekst heeft ondergaan. In de eerste plaats is een verstekst in proza omgezet en vervolgens zijn aan dit proza refreinen toegevoegd. Deze refreinen zijn niet speci­aal voor de tekst vervaar­digd, een aantal komt – met varianten – ook voor in andere teksten. Zo komen de refreinen achter het proza­stuk over de derde, vierde, vijfde en zevende ezel ook voor in de refreinen­bundel van Van Does­borch resp. als nummer 89, 103, 81 en 101. Het refrein achter het proza over de vijfde ezel komt tevens voor in de refreinenbun­del Van Stijevoort, terwijl het zesde refrein overeen­komsten vertoont met de refreinen 97 en 106 uit de refreinenbundel Van Doesborch en het tiende met het derde refrein uit de eerste bundel van Anna Bijns, gedrukt in 1528[iii]. Van het negende refrein tenslot­te komt de stokre­gel voor in de inhoudsopgave van Van Does­borchs refreinen­bundel, echter zonder dat de tekst ook werkelijk is opgenomen[iv]. Slechts van de refrei­nen achter het eerste, tweede en achtste prozastuk zijn geen andere vindplaatsen bekend.

Daarnaast valt de tekst op door de speciale inkleding. In de proloog roept de schrij­ver `Memorie’ tot zich en hij overdenkt dat alle wezens naar hun aard de natuur volgen, met uitzondering van de mens die meestal zonder richting door het leven dwaalt, hoewel hij rede en verstand heeft gekregen en geschapen is naar het evenbeeld van God. De onredelijke gierigheid van de ene mens leidt tot zondige verkwis­ting bij de andere mens. Daarom zal dit boekje gaan over tien slechte, beest­achti­ge mannen die gevoeglijk met ezels vergeleken kunnen worden. Daartoe roept hij de hulp in van vrouwen, `want sommige van haer die nature der mannen bat kennen dan ic’. Dan volgt het tweede deel van de proloog met als opschrift `De Acteur’ waarin de schrij­ver zijn opzet mee­deelt aan een vrouw, die hem vraagt om dan vooral ook een plaats­je open te houden voor haar man, die haar elke dag slaat en `alle ghenuechte buyten der dueren laet als hy tsavonts droncken thuys coemt.’ Dan wordt plotseling de schrij­ver – die al aan het woord was – als sprekende persoon ingevoerd: `Doen seyde die Auctoor: God dancke u vrouken: soo en wil ick dan niet langer staen in mijn Prolog­he, maer ick wil terstont beg­hinnen van den eersten Esel, opdat een ander daer aen een exempel nemen mach, ende hem selven hier door pijne te bete­ren’[v].

Voorafgaand aan het verhaal over de tiende ezel neemt `Die ac­toor’ – bij Van Ghelen `Den drucker oft Auctoor’ -[vi] wederom expli­ciet het woord. Hij deelt mee dat hij, nu hij de onwijsheid van negen ezels heeft beschreven, ook maar aan de tiende ezel zal beginnen `om dat ghelijck ende effen te makene’. Hij veront­schul­digt zich tegenover de vrouwen, omdat hij schrijft over mannen die hun vrouw gebruiken om op een zondige manier de kost te verdie­nen[vii]. Vervol­gens beschrijft de vertaler aan het begin van het proza over de tiende ezel dat hoe hij `Thantwerpen op de Lombaer­de veste, daer ick als doen ter tyt woonde’ bezoek krijgt van `een schoon vrou­ken (want sij daer bekent was) die dit boecxken van die neghen Esels hoorde lesen: so seyde sy tot my: Ick bidde u, maeckt dat onef­fen ghetal van den Esels effen ende settet den tienden Esel daer by ende houdt hem een plaetse in uwen boeck’[viii]. Het lijkt duidelijk dat met deze inkleding een retorisch effect wordt be­oogd[ix]. De tekst komt in hoofd­stuk II nog uitgebreider aan bod.



[i].Zie Van Anrooij 1997, p. 141-149

[i].Esels, rec. Mak 1946-47, p. 133-35 gaat in op de verhou­ding tussen de Duitse en de Neder­landse druk.

[i].Facs. ed. Roose 1987, p. [20-26].

[i].Zie uitvoeriger hierover Esels, ed. Van Elslander 1946, p. XII-XIV.

[i].*Esels, ed. Van Elslander 1946, p. 4-5.

[i].Van den .x. esels, Antwerpen, Jan [II] van Ghelen de Jonghe 1580. Ex: UBA 976 C 23.

[i].*Esels, ed. Van Elslander 1946, p.43.

[i].*Esels, ed. Van Elslander 1946, p. 44.

[i].Mak 1946-47, p. 134 geeft geen oordeel, maar Van Mierlo 1955, p. 351-52 vindt ook dat reeds tien verhalen waren voorzien.

65.Der vrouwen natuere ende complexie. Jan van Doesborch, Utrecht c. 1531.

4o, 24 bll., [A4], B-F4 (-B2 en B3).
Ex: UBA Ned. Inc. 81; NK 2184 (+corr.); facs. jongere ed. Jan Berntsz c. 1538, Braekman 1980; rec. Jansen-Sieben 1983, rec. Vriesema 1980.
De tekst is een vertaling van Michael Scotus’ tekst Liber physiono¬mae die in talrijke identieke edities uit het einde van de vijf¬tiende en het begin van de zes¬tiende eeuw is overgeleverd . De Latijnse drukken bestaan uit drie delen en omvatten in totaal 102 hoofd¬stukken. De Latijnse edities zijn niet geïllustreerd en hebben behalve een inhoudsopgave geen specifieke presentatiekenmerken. De Nederlandse vertaling omvat in principe alleen een selectie uit de eerste twee delen van de tekst , waarbij ook hier weer moet worden opgemerkt dat de vertaling niet letterlijk en stipt het Latijnse voorbeeld volgt.
De tekst is toegespitst op de aard en het karakter van de vrouw en boven¬dien zijn in vergelijking met de Latijnse tekst soms hoofd¬stukken samenge¬voegd, hetgeen de begrijpelijkheid verhoogt. Daarnaast is de tekst overvloedig geïllustreerd en heeft de druk een titelpagina, een proloog en een gedicht aan het einde van de tekst.
In de proloog wordt gezegd dat, omdat mensen graag nieuwe zaken horen iets zal worden verteld over de `complexie ende natuere der vrouwen’, zodat de man aan uiterlijke kenmerken kan zien hoe het karakter van elke vrouw is en hoe hij met haar moet leven. Ook volgt nog een opsomming van de andere onderwerpen die nog in het boek aan de orde komen. De druk van Van Doesborch eindigt met een zevenregelig gedicht, waarin de man wordt opgeroe¬pen om toch vooral krachtdadig de heerschappij in huis te handhaven.

66.Den groten herbarius. Jan van Doesborch, (Utrecht), 18 Jan. 1532.
2o, 196 bll., *4a-z4-4$4A-Z4 2 kol.
Ex: SBA G 142285 26c (de¬fect), GUB, Nijmegen Berchm. (defect), WLoC, OBL Sherard 470 (defect), BNP Rés Te142 20 A; NK 3145; Cat. Oude Drukken 1960, nr. 138; Cat. Rosen¬wald 1107.

Deze druk van Den groten herbarius vormt een vermeerderde herdruk van de tekst die door hemzelf rond 1520 (zie nummer 45 hierboven) en door Jan van Ghelen in 1526 (NK 1052) op de pers is gelegd. Ten opzichte van de druk van Van Ghelen uit 1526 is zoals de titelpagi¬na zegt een traktaat `Om te makene wondrancken, salven ende olien daer hem elck met ghenesen mach’ toegevoegd.

67. Int paradijs van Venus (Jan van Doesborch, Utrecht, tussen 1532 en 1536)
4o, 12 bll., [A4]B-[C4] (-C4)
Ex: BLL 8415.d.10(2); NK 1678; facs. ed. W.L.Bra¬ekman 1981.
Als bron voor dit vraag- en antwoordspel tussen een man en een vrouw over liefdes-problemen komen een aantal anonieme Franse bun¬dels in aanmerking, maar opgemerkt moet worden dat de vragen grotendeels binnen een zeer oude traditie staan en in allerlei teksten voorkomen .
Braekman noemt als mogelijke bronnen van Int paradijs van Venus twee Franse werkjes te weten de Demandes et responses d’amours ten onrechte genomen in een uitgave van de werken van Alain Chartier Des faitctz et dictz de feu…. Maistre Alain Chartier. Pa¬rijs, Anthoine Couteau 1526 en Les demandes d’amours. Lyon c. 1530, die echter met betrekking tot de vragen en antwoorden weliswaar grotendeels met elkaar overeenstemmen, maar die toch ook wel van elkaar afwijken .
Int paradijs van Venus is overvloedig geïllustreerd met liefst 24 houtsneden. In de versproloog vertelt een jongeman hoe ellendig hij zich voelde toen hij verliefd was. Na de zeventiende vraag van de edele jonkvrouwe treedt de auteur (`dye actor’) op, omdat hij het niet eens is met het antwoord van de jongeman .

7.5 You haven’t seen it, before you have seen it: ‘Dat Regiment der ghesontheyt’ in de editie van 1515

Rond 1990 kwam ik in de catalogus van de Stiftsbibliothek Xanten een verwijzing tegen naar een editie van Dat Regiment der ghesontheyt, gedrukt door Jan  Berntsz te Utrecht. De bibliografen gaven aan dat de editie gezien kon worden als een getrouwe herdruk van de editie van Jan van Doesborch uit Antwerpen van circa 1510.1

De druk van Berntsz vormde een aanwijzing dat Van Doesborch en Berntsz in die tijd al contact hadden, maar de beschrijving vormde toen geen  aanleiding om af te reizen naar Xanten. Onlangs kwam ik in het bezit van foto’s van de druk van Berntsz. Bij nadere beschouwing blijkt de karakterisering niet correct te zijn. De druk van Berntsz is in ieder geval niet gebaseerd op die van Van Doesborch, maar hoe de verhoudingen wél zijn, blijkt een complex verhaal.

artikel Dat Regiment der ghesontheyt


7.6 Dat Regiment der ghesontheyt

This transliteration is based on Dat Regiment der ghesontheyt / Regimen sanitatis, Antwerp, Jan van Doesborch, Antwerp, between 1510 and 1515. NK 4137. (New York Library of Congress, Collection Lessing J. Rosenwald; ‘U’ refers to the edition Jan Berntsz, Utrecht, 1515. Stiftsbibliothek Xanten 5 an 2764. In the Dutch text I have adjusted the use of ‘i”and u to ‘j’ and ‘u’or ‘v’. Abbretiations are in italics. Hardly any changes have been made to the Latin text. Please inform me if you are able and willing to do that. See Appendix 7.5 for more details on the text.

Dat Regiment der ghesontheyt